روشنائى هدايت و حق ببرى و اينكه ظلمات را جمع آورده و نور را به صيغه مفرد ، براى اشاره به اين مطلب است كه نور و هدايت از مصاديق حق است و حق يكى است و هيچ فرقى ميان مصاديق آن وجود ندارد به خلاف ظلمت و ضلالت كه چون ناشى از هواهاى نفسانى است با هم اختلاف دارند و مصاديقش متفاوت است و رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم يكى از اسباب ظاهرى براى هدايت است ( چون هادى حقيقى خداست ) و ايمان مردم بدون واسطه يا با واسطه به شخص ايشان منتهى مىگردد .
و اينكه فرمود ( باذن ربّهم ) براى اشاره به همين مطلب است كه هادى حقيقى پروردگار است كه ربّ همهء مردم است ، اگر چه مشركان براى او شريك اتّخاذ كردهاند ، و آن مسير نور و هدايت همان راه خداوند عزيز و حميد مىباشد ، عزيزى كه هيچ چيز نمىتواند او را مقهور و مغلوب سازد و او مسلّط و قاهر بر همهء موجودات است ( به همين جهت هم عزّت منحصرا از آن اوست و هرگز نزد غير خدا يافت نمىشود ، جز آنكه خداوند به او تمليك نموده باشد
( فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً )
« 1 » ، ( همانا عزّت به تمامه از آن خداست ) و حميدى كه همواره به واسطه كمال اعمال جميلش كه با اختيار از او صادر مىگردد ستوده مىشود و همهء ستايشها مخصوص اوست
( الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ )
« 2 » ، و خداى سبحان در ربوبيّت و عزّت يگانه است و به بندگانش انعام فرموده و اين صفات اقتضاء مىكند كه بندگان از عزّت مطلقهاش بترسند و در برابر نعماتش شكر بجا بياورند و چنانچه اين اعمال را انجام دهند آنها را داخل بهشت مىنمايد و در غير اين صورت جهنم جايگاهشان خواهد بود ، پس بايد از پروردگارشان خوف داشته باشند ، چون عزّت از آن اوست و هيچ چيز نمىتواند مانع از حلول عذابش گردد و او حميد است ، پس هرگز در خصوص جزا دادن مؤمنان يا تعذيب كافران و يا در گسترش نعماتش مورد مذّمت واقع نمىگردد .
هامش
( 1 ) - سوره فاطر ، آيه 10 .
( 2 ) - سوره حمد ، آيه 2 .