زمان و موقعيّت است ، يعنى براى هر زمان كتابى است كه او مقدّر و حتمى نموده و جز آنچه خدا در آن كتاب مقدّر كرده واقع نمىگردد و آن كتابيست كه در آن آنچه خدا قبلا اراده نموده نازل كرده و آنچه در وقت معلوم اراده خواهد كرد نوشته شده است .
( 39 )
( يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ )
: ( خدا هر چه را بخواهد محو يا اثبات مىكند و اصل همه كتابها در نزد اوست ) ، محو چيزى يعنى از بين بردن آثار آن و اثبات چيزى يعنى بر جا گذاشتن آن به طوريكه از جايش نلغزد و محكم باشد ، بنابر اين خداى سبحان هميشه كتابى را اثبات و كتاب ديگرى را محو مىسازد ، يعنى اگر ما نوشتههاى كتاب را عبارت بدانيم از آيه و معجزه و نشانهء اسماء و صفات خداوندى در اين صورت خداوند همواره مشغول محو آيتى و اثبات آيتى ديگر است
( ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها )
« 1 » ، ( ما هيچ آيهاى را نسخ نمىكنيم و از يادها نمىبريم ، جز آنكه آيتى بهتر از آن يا مثل آن مىآوريم ) ، و آنگاه مىفرمايد :
( أُمُّ الْكِتابِ )
در نزد خداست ، يعنى اصل كتاب و ريشهء آن نزد خداست ، چون اختلاف وضعيّت كتاب و محو و اثبات و دگرگون شدن احكام آن آدمى را به اين توهّم وامىدارد كه قضايا و امور عالم نزد خداى سبحان هم وضع ثابتى ندارند و حكم خدا تابع علل و عوامل خارجيست و لذا احكام الهى گزاف بوده و نه به حسب ذات تعيّن دارند و نه چيزى از خارج در تعيّن آنها مؤثر مىگردد ، لذا براى دفع اين توهّم مىفرمايد كه اصل و ريشهء عموم كتابها و آن امر ثابتى كه اين كتابهاى دستخوش محو و اثبات بدان باز مىگردند ، در نزد خداست ، و خلاصهء مضمون آيه اين است كه خداى سبحان در هر زمان ، كتاب و حكم و قضائى مخصوص دارد و از اين احكام هر كدام را بخواهد محو و هر كدام را بخواهد اثبات مىكند ، و ليكن در عين حال براى هميشه قضايى لا يتغيّر و
هامش
( 1 ) - سوره بقره ، آيه 106 .