ابد باقى نيستند « 1 » ، و اين مسأله با خلود افراد در آتش و بهشت كه آن هم مورد نص صريح قرآن است منافات دارد « 2 » .
امّا اين اشكال با آيهء ديگرى كه مىفرمايد :
( يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ )
« 3 » ، ( روزى كه زمين تبديل مىشود به غير اين زمين و آسمانها دگرگون مىشوند و همه براى خداوند قهّار آشكار مىگردند ) ، بر طرف مىگردد ، يعنى آسمانها و زمين نابود نمىشوند ، بلكه تغيير مىكنند ، يعنى براى آخرت نيز آسمان و زمينى خواهد بود ، لذا آسمانها و زمين نيز مانند بهشت و دوزخ دوام دارند ، و امّا اينكه فرمود ، آنها در آتش جاودانند جز آنكه خدا بخواهد به منظور آنست كه بگويد قدرت خدا محدود نيست و او مىتواند به سبب شفاعت يا غير آن بعضى از اهل دوزخ را از عذاب ابدى نجات داده و شامل مغفرت و رحمت خود گرداند و براى تأكيد مىفرمايد :
پروردگار تو هر چه بخواهد مىكند ، پس قدرت خدا نامحدود و مطلق است و سلطه و ملك او همواره باقى است و هر عملى را كه انجام دهد ، قدرت انجام خلاف آن را نيز دارد و به همين دليل هم ممكن است بعضى از اهل آتش را به مشيّت خود از آنجا خارج نموده و مشمول عفو و رحمت خود قرار دهد و اين معنى را بعضى از اخبار و روايات تأييد مىكنند .
( 108 )
( وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ )
: ( و امّا كسانى كه خوشبخت شدند ، پس تا ما دامى كه
هامش
( 1 ) -( ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى )سوره احقاف ، آيه 3 . ( ما آسمانها و زمين و آنچه بين آنهاست جز به حق و براى سرآمد و مدّت معيّن نيافريديم .
( 2 ) -( جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً )سوره تغابن آيه 9 .( وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً ، خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً )سوره احزاب ، آيات 65 - 64 .
( 3 ) - سوره ابراهيم ، آيه 48 .