استقلالى نخواهد بود و در آن روز خفاياى دلها ظاهر مىگردد و حساب در روز قيامت بر اساس آن نيّات و احوال درونى است ، نه به ظواهر اعمال .
امّا تكلّم در دنيا از لوازم اجتماعى است كه بوسيله آن معانى درونى خود را ظاهر مىكنيم و اگر ما مجهّز به احساسى بوديم كه معانى ذهنى را بدون واسطه دريافت مىكرديم احتياجى به وضع لغات و تكلّم نداشتيم ، به همين جهت هم در قيامت چون همه سرائر و بواطن آشكار مىشود « 1 » ، لذا احتياجى به تكلّم و قيل و قال نيست و در آن روز هيچ انسان و جنّى را از گناهانش نمىپرسند ، چون گنهكاران با سيمايشان شناخته مىشوند و آنها را از جلوى سر و قدمهايشان گرفته و در آتش مىافكنند ،
( فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ
يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَ الْأَقْدامِ )
« 2 » .
و امّا اينكه فرمود بعضى از افراد بدبخت و بعضى خوشبخت هستند ، بايد دانست كه سعادت هر چيزى عبارتست از رسيدن به خير وجوديش تا به وسيله آن به كمال مطلوبش رسيده و از آنه بهرهمند شود و سعادت انسان در رسيدن خيرات جسمانى و روحانى و متنّعم شدن به آنهاست و شقاوت انسان عبارت است از نداشتن و محروميّت از آن خيرات و اينكه خداوند مىفرمايد در قيامت بعضى افراد خوشبخت و بعضى شقى و بدبخت هستند ، هيچ دلالتى بر مذهب اشاعره و جبريّون ندارد كه بگويند : حال كه از همين امروز معلوم است چه كسانى بدبختند و اهل آتش و چه كسانى خوشبخت و اهل بهشتند ، ديگر عمل ما چه معنا دارد ؟ ! و نيز دلالتى هم بر مذهب معتزله و اهل تفويض ندارد كه بگويند ، در قيامت هر كس بدبخت است به سبب عملش و خوشبخت است باز هم به سبب عملش ، بلكه در مذهب ما بنا به فرمايش امام صادق عليه السّلام نه جبر است و نه
هامش
( 1 ) -( يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ )سوره طارق ، آيه 9 .
( 2 ) - سوره الرحمن ، آيه 41 .