فرا رسيدن مرگ ، زندگى دنيا با همه شئوناتش خاتمه مىپذيرد ، و آنگاه ملك الموت و اعوان او به آنها خواهند گفت : كجا هستند شركائى كه براى خدا قائل بوديد ؟ در جواب مىگويند : ما آنها را نمىبينيم و آن اوصافى كه براى آنها قائل بوديم نمىيابيم و بدين صورت بر عليه خود شهادت مىدهند كه در دنيا كافر بودهاند ، چون در آن هنگام حقيقت امر برايشان آشكار مىشود و مىفهمند غير خدا چيزى نيست كه مستقلا داراى نفع يا ضررى باشد و آن نسبتهايى كه به معبودهاى خيالى خود مىدادند ، همه خطا بوده ولى اين علم در آن مرحله سودى به حالشان ندارد .
( 38 )
( قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ )
: ( خداوند مىفرمايد : با گروههايى از جنّ و انسانها كه قبل از شما درگذشتهاند وارد جهنم شويد ، هر زمان گروهى وارد شود گروه هم عقيدهء خود را لعنت مىكند و چون همگى در آنجا جمع مىشوند متأخران از آنها دربارهء متقدّمان مىگويند ، پروردگارا ، اينها ما را به گمراهى كشيدند ، پس عذاب آنها را دو چندان كن ، پروردگار گويد : عذاب همه دو چندان است ، و ليكن شما نمىدانيد ) ، گويندهء اين كلام ، خود پروردگار است و مخاطبان ، بعضى از كفّار هستند و مىفرمايد : داخل شويد در آتشى كه گذشتگان و آيندگان از جنّ و انس در آن داخل مىشوند و به اين صورت زمينه براى ذكر مشاجرات اهل دوزخ فراهم مىگردد
( إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ )
« 1 » ، ( همانا اين مشاجره اهل آتش به حقيقت واقع مىشود ) ، اين آيه دلالت مىكند بر اينكه گروهى از جنيّان به خلاف ابليس كه تا وقت معلوم زنده است به اجلهاى معلوم و معينّى مىميرند ، آنگاه مىفرمايد : هر
هامش
( 1 ) - سوره ص ، آيه 64 .