( حرام ) به معناى ممنوع و ( قيّم ) به معناى كسى « 1 » ، است كه قيام به اصلاح امور مردم نموده و بر ادارهء امور آنان و حفظ شئون حياتى ايشان مسلّط باشد ، به هر جهت در اين چهار ماه حرام ، جنگ ممنوع است و مردم در اين ماهها بايد دست از تجاوز و قتال بردارند تا امنيّت عمومى حكمفرما شود و مردم به امور مادّى و معنوى و عبادى خويش برسند و آنگاه مىفرمايد : اين دين قيّم است ، يعنى تحريم چهار ماه قمرى ، خود دينى است كه مصالح بندگان را تأمين و تضمين مىنمايد ، و آنگاه در ادامه مىفرمايد : در اين چهار ماه به خودتان ستم نكنيد ، و اگر چه ستم اعم از جنگ و معصيت و هر ظلمى است ، امّا به قرينه سياق مقصود از ستم ، جنگ و قتال در اين چهار ماه است ، و حرمت اين ماهها از شرايعى است كه ابراهيم عليه السّلام آن را تشريع كرده بود ، امّا عرب اوقات آن را تغيير مىدادند .
آنگاه مىفرمايد : با همه مشركان بجنگيد ، همانطور كه آنها با همهء شما قصد جنگ دارند و يا اينكه با مشركان بجنگيد ، در حالى كه آنان را دفع مىكنيد ، همانطور كه آنها با شما جنگ كرده و شما را دفع مىكنند و اين امر براى قطع ريشههاى شرك و فساد است و براى برانگيختن و تحريك مسلمانان ، مىفرمايد : به طور جمعى براى جنگ با آنها بپاخيزيد و با آنها مقابلهء به مثل نماييد ، چون آنها جمعيتى واحد و متحّد هستند كه هدفى جز نابودى دين شما در هر زمان و مكان را ندارند و در آخر مىفرمايد : خداوند با متقيّن است ، تا به اين وسيله به آنها بياموزد و آنها را تشويق كند كه در جنگها از حدّ پرهيزكارى و تقوى عدول نكنند و از حدود الهى تجاوز ننمايند ، در عين اينكه اين كلام
هامش
( 1 ) - لذا بنا به تأويل آيه شريفه مطابق عقيده اماميّه منظور از دوازده ماه خلفا و جانشينان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم هستند كه دين به وجود آنان قوام يافت و اصلاح گرديد و نام چهار نفر آنان على و چهار نفر آنان محمّد است . ( مصحح )