كه با دست خود پيش فرستاديد و اينكه خداوند بر بندگانش ستمگر نيست ) ، ادامهء گفتار ملائكه است كه خطاب به مشركان مىگويند : اين عذاب به جهت آن رفتارى است كه بدست خود انجام دادهايد و گرنه خداوند به هيچ وجه نسبت به بندگانش ظالم نيست ، چون فعل او عين حق است و در آن تخلّف و اختلافى راه ندارد ، لذا اگر به يك نفر ظلم كند هر آينه به همه ظلم خواهد كرد و اگر ظالم باشد بسيار هم ستمگر خواهد بود ، در حالى كه خداوند ساحتش از اين امر متعالى و دور است و سياق آيات شهادت مىدهد كه منظور از كفّارى كه وصفشان را نموده كه ملائكه عذاب با آنها چنين و چنان مىكنند ، همان مشركينى هستند كه در جنگ بدر كشته شدهاند .
( 52 )
( كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ )
: ( مانند روش خاندان فرعون و كسانى كه قبل از ايشان به آيات الهى كفر ورزيدند ، و خداوند آنها را به سبب گناهشان مؤاخذه نمود ، همانا خدا قدرتمند و شديد العقاب است ) ، مىفرمايد : كفر اينها شبيه قوم فرعون و ساير كفّار سابق است ، همانگونه كه شيوهء خاندان فرعون و اقوام كافر پيشين بود كه خداوند آنها را به سبب گناهانشان هلاك كرد و خداوند قوىّ است يعنى از مؤاخذه آنان عاجز نيست و شديد العقاب است ، يعنى زمانى كه قصد مجازات آنها را نمايد ، به سختى ايشان را عقاب مىكند و بايد دانست كه خداوند نعمتهايى را كه به بندگانش داده تغيير نمىدهد ، مگر آنكه آنها آنچه را كه در نفوس خود دارند تغيير دهند
( إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ )
« 1 » .
( 53 )
( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ
هامش
( 1 ) - سوره رعد ، آيه 11 .