مىشنويد از او روى نگردانيد ) ، يعنى اطاعت از خدا و رسول ، لازمه ايمان است و مىفرمايد : از رسول خدا روى بر متابيد با اينكه دعوت حقّهاى را كه به او وحى شده مىشنويد و اوامر و نواهى او را كه به صلاح دنيا و آخرت شماست به گوش خود استماع مىكنيد ، البته در اين آيه منظور اوامر و نواهى مربوط به جنگ مىباشد ، اگر چه كه بيان آيه عام است .
( 21 )
( وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ )
: ( و مانند كسانى نباشيد كه گفتند شنيديم و حال آنكه نمىشنوند ) ، خطاب به مؤمنان مىفرمايد : مانند كسانى نباشيد كه زمانى كه كلام حق به گوششان مىرسيد مىگفتند : شنيديم ، خير ، اينها نمىشنوند ، اگر مىشنيدند آن را قبول مىكردند ، پس منظور از سمع در جمله اوّل شنيدن از راه گوش و در جمله دوّم معناى انقياد و تسليم و پذيرفتن كلام حقّى است كه به سمع آنها رسيده و اين آيه تعريضى بر عليه مشركين است و يا عدهّاى از اهل مكّه كه به رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم ايمان آوردند ، ولى قلبهايشان از شرك خالص نشده بود ، به هر صورت مىفرمايد : وقتى مىشنوند ، ولى اطاعت نمىكنند ، گويا اصلا نشنيدهاند و تصديق ظاهرى هم بدون ايمان و اطاعت هيچ فايدهاى نداشته و فرقى با نشنيدن و تصديق نكردن ندارد .
( 22 )
( إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ )
: ( بدرستى بدترين جنبندگان در نزد خدا ، كرها و لالهايى هستند كه تفكّر نمىكنند ) ، اين آيه نيز مذمّت و تعريض بر عليه كفّار است و مىفرمايد : اينها بدترين موجودات در نزد خدا مىباشند ، چون به مانند كرها سخن حق را نمىشنوند و مانند لالها آن را تصديق نمىكنند و هيچ تفكّرى هم نمىنمايند و لذا راهى به سوى پذيرش حقّ ندارند و هيچ خيرى در آنها نيست .
( 23 )
( وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ )
: ( اگر خداوند خيرى در آنها سراغ داشت ، آنها را شنوا مىكرد و اگر آنها را شنوا مىنمود ، هر