( 199 )
( خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ )
: ( عفو را در پيش بگير و به نيكى فرمان بده و از نادانان روى بگردان ) ، يعنى همواره ملازم عفو باش و آن را ترك نكن ، لذا به پيامبر خود امر مىكند كه بديهاى اشخاصى را كه به او بدى مىكنند ، ناديده گرفته و از آنها درگذرد و به تحقيق پيامبر اين دعوت را اجابت نمود و از هيچيك از كسانى كه نسبت به شخص او بدى كردند انتقام شخصى نگرفت و اين تفسير بنابر آنست كه عفو به معناى مغفرت باشد ، امّا در بعضى روايات منقول از امام صادق عليه السّلام نقل شده كه ( عفو ) به معناى ( حدّ وسط ) مىباشد و اين تفسير با مضمون آيه شريفه سازگارتر و از نظر معنا جامعتر است .
آنگاه به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم مىفرمايد : كه مردم را به عرف فرمان بده ، ( عرف ) يعنى سنن و روشهاى پسنديدهاى كه عقلاء يك جامعه آن را مىشناسند ، در مقابل ( منكر ) كه اعمال ناپسند و غير مرسومى است كه عقل اجتماعى آنها را انكار مىكند .
در آخر مىفرمايد : از نادانان روى بگردان و اين دستور ديگرى در مراعات و مداراى با مردم است كه اين فرمان نزديكترين راه براى خنثى كردن نتايج نادانى مردم و كاستن فساد اعمال آنهاست ، چون انتقام جوئى و تلافى كردن ، بيشتر نادانان را به كجروى و گمراهى وادار مىسازد .
( 200 )
( وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ )
: ( و چون از شيطان وسوسهاى به تو رسيد ، پس به خدا پناه ببر كه همانا او شنوا و داناست ) ، ( نزغ ) يعنى وارد شدن در امرى براى خرابكارى و فساد در آن و يا به معناى تكان دادن و از جا كندن و واداشتن و فريفتن مىباشد ، به هر صورت ( نزغ ) به معناى كمترين وسوسهء شيطان است .
پس معنا چنين است كه اگر شيطان خواست مداخله نمايد و با رفتار جاهلانهء آنها تو را غضبناك كند و به انتقام وادارد ، تو به خدا پناهنده شو ، يعنى از او طلب حمايت نما ، همانا كه خدا شنواى دعاى تو و داناى به احوال و امور تست و اين خطاب اگر چه ظاهرا به رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم است ، امّا مقصود امّت آن جناب هستند ، چون خود آنحضرت معصوم