سبب آن است كه در آن اعصار و اوان ، اخراجات مردم در ملبوسات و ساير اسباب تزيّنات و تجمّلات و تبذير و اسراف در ابنيه و عمارات و ساير جهات ، مثل اين زمان بلكه مثل يك جزء از صد جزء آن نبوده ، و هيچ يك از ايشان در لباس و ساير جهات از زىّ مناسب امثال خويش بيرون نرفته ، و خرج زياده بر قدر ضرورت و رفع حاجت را لزوم ما لا يلزم و عبث دانسته ، ارتكاب آن نمىنمودهاند ، و مواجب و مرسوماتى كه در اين اوقات به دو سه نفر داده مىشود و به اخراجات ايشان وفا نمىكند ، و قدرت بر سفر به آن وضعى كه ايشان را منظور است و به آن معتاد شدهاند ، ندارند ، در آن اوقات به ده دوازده نفر داده مىشده و به وجه معاش ايشان وافى بوده ، و به آن سرانجام ما يحتاج خويش مىداده و تاب سفرها و يساقهاى دور و دراز هم داشتهاند . پس هر پادشاهى كه آبادى مملكت و رفاهيّت سپاهى و رعيّت و ساير سكنه ممالك خود را خواهد بر وى لازم است كه خلق را از امثال چنين تبذيرات و اسرافات كه شرعا و عرفا ملوم و مذموم است ، منع نمايد ، و اگر داعيه اقليمگيرى و كشورستانى كه از لوازم غيرت پادشاهى و مقتضيات علوّ همّت شاهنشاهى است ، داشته باشد ، در مقام تدبير امور سپاهيان و تعيين كمّيت و كيفيت سلاح و سلب ايشان درآيد ؛ و بر ايشان وضعى قرار دهد كه تعيّش بر ايشان در حضر و سفر آسان و سفر سه ماهه و سه ساله در كمال سهولت يكسان باشد .
پس از آن شاه از ارادهء خود براى انجام اين كار سخن گفته تأكيد مىكند كه :
ان شاء اللّه تعالى بعد از اين پرتو توجّه بر احوال سپاهى و رعيّت و كافّهء اهل مملكت مىاندازيم ، و لشكر قزلباش را به تربيت تعيين وضع و لباس و كيفيت تهيهء اسباب و اسلحهء حرب و استعداد آلات طعن و ضرب به قلعهگيرى و مملكتستانى مشهور و ضرب المثل مىسازيم .
اين كارى بود كه به رغم اظهار اميدوارى فندرسكى صورت نگرفت .
به هر روى ، اهميت اين اثر در شناساندن چهرهء شاه سلطان حسين ، حتى اگر با ديد ادبى و منشيانه باشد ، مىتواند به ما كمك كند تا اوضاع ايران را در
تحفة العالم در اوصاف و اخبار شاه سلطان حسين ( فارسى ) — صفحة 27
مساهمون: سيد ابو طالب موسوى فندرسكى
ص٢٧