نظر ايشان اغلب اوقات بر جزئيات است ، آن را به خاطر ايشان آورند كه بعد از آن خود به نفس نفيس در آن تأمّل نموده ، آنچه عقل كامل ايشان اقتضا كند ، معمول دارند ، چنانكه يكى از اصحاب را امر جزئى به خاطر رسيد ، و حضرت پيغمبر - صلّى الله عليه و آله و سلّم - آن را پسنديد .
حكايت : آوردهاند ، كه : حضرت پيغمبر - صلّى الله عليه و آله و سلّم - در عزم تسخير قلاع خيبر ، نزديك به قلاع ، در موضعى خيمه زده ، لشكر بر اطراف آن فرود آمدند . حباب بن منذر كه يكى از اصحاب بود ، به خدمت آمده ، عرض كرد ، كه : يا رسول الله ! اگر در اين موضع خاص ، خيمه زدن و فرود آمدن مستند به وحى و به فرمان خداست ، البته نيكوست و درست آمده ، و اگر خدا نفرموده و به مقتضاى رأى و مصلحت است ، مصلحت در نشستن در اين موضع نيست ، كه سنگ و تير اهل قلاع به اينجا مىرسد . مناسب آن است كه موضعى دور تر از اين لشكرگاه شود ، كه آلات و ادوات حرب از قلاع به آنجا نرسد .
آن حضرت فرمود ، كه فرود آمدن به خصوص اين موضع به فرمان خدا نيست و رأى او را پسنديده ، فرمان داد تا در شب ، خيمهء آن حضرت را از آنجا به جايى دور تر كه مناسب نمود نصب نموده ، آن را لشكرگاه ساخت .
[ 107 ] و گاه هست كه غرض از مشورت ، محض استمالت خاطر ارباب مشورت و نوازش فرمودن ايشان است كه به اين مسرور و ممتاز و خوشدل و سرافراز باشند ، كه ايشان را از اهل عقل و رأى مىشمارند ، و محرم رازهاى دين و ملت و اسرار ملك و مملكت مىدارند .
و گاه هست كه پادشاهان را در مشورت فرمودن ، غرض امتحان عقول ارباب مشورت و آزمايش رسايى افكار ايشان است ، كه معلوم ايشان گردد كه هريك در چه مرتبهاى از عقل و دانش و در كدام درجه از بصيرت و بينشاند .
رأى كداميك صواب و رأى كداميك خطا ، و رسايى قوّت فكر و قدرت تدبير هر كدام تا كجاست . و گاهى هم مىشود كه در بعضى از مطالب ، بعضى از امرا را صاحب غرض مىدانند و غرض از مشورت امتحان و آزمايش ايشان است كه در مشورت امين هستند ، كه آنچه مقتضاى صلاح دولت باشد ، به راستى تقرير نمايند و غرض خويش را منظور ندارند ، يا آنكه آنچه مناسب غرض ايشان
تحفة العالم در اوصاف و اخبار شاه سلطان حسين ( فارسى ) — صفحة 111
مساهمون: سيد ابو طالب موسوى فندرسكى
ص١١١