نمود كه كلمهء تازيكو درمورد ما نحن فيه با كاف عربى و مصغر كلمهء « تازيك » بوده است برسم تصغير اهالى جنوب ايران در بعضى كلمات كه در آخر آن واوى الحاق كنند مانند پسر و دختر و . . . بنابرين تازيكو شايد بمعنى كسى بوده كه تازيك بوده است در مقابل ترك و مغول يا كسى كه تازى يعنى عرب بوده است در مقابل ايرانى ، چه محتمل است باحتمال قوى كه صاحب ترجمه نيز مانند بعضى حكام ديگر فارس در عهد مغول از قبيل ملك الاسلام جمال الدين طيبى و اولاد او و نور الدين بن الصياد كه همه عرب و از تجار عرب بودهاند وى نيز اصلا عرب بوده است ، و اللّه اعلم بحقيقة الحال . »
آنچه از احوال و اخبار مربوط به اين ملك شمس الدين محمد ابن مالك بدست آمده است اينست كه وى صاحب مال و منال كثير بود و از اعاظم بازرگانان بشمار ميرفت و در سنهء 676 در عهد سلطنت اباقا ممالك فارس را بطريق مقاطعه در حيطهء تصرف آورد تا اينكه در سال 681 در عهد سلطان احمد تكودار سه تن ديگر نيز درين كار شركت يافتند .
اما تسلط و حكومت او سبب شد كه ثروت و مال خود را از دست داد به نحوى كه وصاف در حق او مينويسد :
« امروز كه شهور سنهء تسع و تسعين و ستمائه است در بيغولهء انزوا و مقام ابتلا وجه چاشت و شامى از معونت بندهزادگان خود مىيابد ، نه با هيچكس ناقه و جملى دارد و نه در هيچ دفتر ثور و حملى بنام برمىآيد . » « 1 »
شمس الدين تازيكو همانست كه يكى از تقريرات ثلاثهء سعدى ( در جزو رسائل وى ) بنام او نوشته شده است و « حكايت شمس الدين تازيكوى » عنوان دارد .
در « جامع مفيدى » تحت عنوان « ذكر احوال خواجه شمس الدين محمد تازيكو » در ترجمهء احوال وى چنين آمده است :
« مجملى از احوال خير مآل خواجهء نيكو خصال در ضمن حكايت صاحب ديوان
هامش
( 1 ) - نقل به اختصار از ممدوحين سعدى . مرحوم قزوينى از ذكر اين شخص در « تاريخ يزد » و « تاريخ جديد يزد » و « جامع مفيدى » بمناسبت بناى دار الشفاى صاحبى خبر نداشته است .