كند بسيارى از ايشان را نام برد : « دو سيد ( سيد عبد الحميد و سيد حسن ) كه در ابتداء مشروطيت در طهران شهيد شدند » و « يك عالم بزرگوار ( شيخ محمد باقر اصطهباناتى ) كه در شيراز شهيد شد » و « سر سلسلهء شهداى دوره انقلاب حاج ميرزا ابراهيم آقا وكيل » و ميرزا جهانگير خان و ملك المتكلمين و سيد جمال الدين واعظ و قاضى قزوينى و سلطان - العلماى خراسانى را يكايك ياد كرد . از كشتگان تبريز از كسى نام نبرده چنين گفت :
« چنانچه بنده ميدانم قريب هزار نفر بيشتر در تبريز كشته شدند » از تهران اسد اللّه خان و آقا رضا را نام برده گفت : « در همين مجلس كشته شدند » سپس بار ديگر بآذربايجان بازگشته شماره كشتگان تبريز را كه هزارش ميشمرد دوباره بر زبان آورد « 1 » سپس ملا اما موردى را كه در اردبيل بدار زدند و سيد حسن شريفزاده و ميرزا سعيد سلماسى را ياد نمود . پس از آن جنبش گيلان و اصفهان را يادآورى نموده ولى از كشتگان ايشان كسى را نام نبرد . سپس بجانفشانيهاى بيگانگان پرداخته گفتگو از مجاهدين قفقازى و ارمنى و گرجى كرده چنين گفت : « در تبريز خودم خاطر دارم كه و چهل و نه نفر آمدند و نه نفر برگشتند » « 2 » پس از آن به ياد باسكرويل آمريكايى پرداخت و در پى آن كشتگان تهران را ياد كرده ميرزا مصطفى را نام برد . در پايان همه يحيى ميرزا را گفت كه از گزنديكه در باغشاه ديده بود و از آسيب دربدريها پس از بازگشت بتهران رنجور شده درگذشت . نيز حسام الاسلام را شمرد كه گرفتار سل شده بود و نماند .
پس از او آقاى حاج سيد نصر اللّه تقوى بسخن پرداخته ياد كوششها و ايستادگى - هاى علماى نجف را كرد و مجلس سپاسنامهاى بنام ارجشناسى از كوششها و پا - فشاريهاى شادروانان حاجى ميرزا حسين تهرانى و آخوند ملا محمد كاظم خراسانى و حاج شيخ عبد اللّه مازندرانى بيرون داده در پايان آن نام آقايان سيد عبد اللّه و سيد محمد طباطبايى را نيز برد .
هامش
( 1 ) ما نميدانيم اين شماره براى كشتگان تبريز از كجاست و چرا آن را پياپى مىگفته . در تبريز بيگمان تا دو هزار تن كشته دادند .
( 2 ) ما نميدانيم اين شمارش را از كجا آورده . گرجيان و قفقازيان و ارمنيان يك جا نيامدند و آنگاه زمانيكه دستههاى نخستين ايشان آمدند تقىزاده در تبريز نبود و رويهمرفته شماره ايشان كمتر از سيصد نبوده و آنچه بازماند برنگشتند و تا داستان 1330 در تبريز بودند .