گفتار يكم كابينه صمصام السلطنه
در بخش پنجم تاريخ بسرگذشت ايران و گرفتاريهاى آن در زمان جنگ جهانگير اروپا پرداخته ، و آمدن و رفتن كابينهها را ياد كرده و گفتيم پس از كنارهجويى مستوفى - الممالك و گذشتن زمانى در ميانه ، در آغاز سال 1297 صمصام السلطنه ( نجفقليخان بختيارى ) براى بار دوم ، سررشتهدار كارهاى كشور گرديده و كابينه وزيران پديد آورد .
در اين هنگام ايران يكى از آشفتهترين دورههاى خود را بسر ميبرد . پيشآمدهاى چهار ساله زمان جنك و آمدن و رفتن سپاهيان بيگانه و نافيروزمندى كوچندگان و ديگر انگيزهها دست بهم داده ، و كشور ناتوان ايرانرا هرچه ناتوانتر گردانيده بود .
در همين هنگام بخشى از كشور در دست بيگانگان و خود يكى از ميدانهاى جنك بشمار ميرفت . پس از رفتن روسيان انگليسيان براى پر كردن جاى ايشان از عراق سپاه و افزار آورده و همه شهرهاى كرمانشاهان و همدان و قزوين و رشت را بدست گرفته بودند از آن سوى عثمانيان براى جنك با اينان از مرز ايران گذشته و اين زمان همه آذربايجان و كردستان را در چنك ميداشتند . با همه بىيكسويى ايران ، بدينسان كشور گرفتار جنك شده ، و پيداست كه هر دستهاى تنها پيشرفت كار و فيروزمندى خود را ميخواستند ، و در اين راه پرواى كشور و دولت ايران نمىنمودند .
در آذربايجان ، عثمانيان مجد السلطنه را از سوى خود بوالىگرى برگماردند ، و او روزنامهاى بتركى ، بنام « آذرآبادگان » بنياد نهاد . همچنين در تبريز و ارومى و ديگر شهرها دسته اتحاد اسلام پديد آوردند و بنام آن بياننامهها بيرون ميدادند .