ما در گفتگو از التماتوم روس و بسته شدن مجلس دوم گفتيم اين پيشآمد دوره نوينى در تاريخ آزادى ايران باز كرد . زيرا دستههاى آزاديخواهانى كه در نتيجه شورشهاى چند ساله پيدا شده بودند از ميان رفتند و رشته بدست ناصر الملك و وزيران افتاد كه بدلخواه كشور را راه بردند . كنون مىبايد آنسخن را درباره شورش روسستان گوييم . اين پيشآمد نيز دوره نوينى در ايران بويژه در تهران باز كرد . چيزى كه هست اينبار دولت از نيرو افتاد و بجاى آن يك دستهاى كه سررشته را در دست دارند نيامد ، و رشته كار بدست گروهى سودجويان افتاد كه تا چند سال كشور را آشفته داشتند و رسوايىها پديد آوردند .
در تهران در آن دهواند سال كه از آغاز مشروطه ميگذشت كمكم كسانى پيدا شده بودند كه شيوهء سود جستن و پول اندوختن را از راه دستهبندى و روزنامهنويسى و هياهو و درآمدن به كارهاى كشورى و هوادارى از آن وزير و اين وزير و مانند اينها نيك مىدانستند . در آن چند سال اين گونه كسان از همه شهرها بتهران آمده و در اينجا مانده و كمكم گروه بزرگى شده بودند . بسيارى از نمايندگان پارلمان از شهر - ها آمده و پس از پايان نمايندگى دوباره بازنگشته و از اين راه به پول اندوختن و خوش زيستن پرداخته بودند . اين كسان را در آن زمان « هوچى » ناميدند و ما نيز به همان نام خواهيم خواند .
آزاديخواهان دلسوز راستينى كه در آغاز جنبش پيدا شده و آن كارهاى تاريخى را انجام داده بودند روزبروز كمتر گرديده و اين زمان در تهران پيدا نميبودند .
زيرا چون جنبش آزادى در سايه كارشكنيهاى همسايگان و كارندانىهاى پيشروان و ديگر انگيزهها بجايى نرسيده و هر زمان با دشواريهاى ديگرى روبرو شده بود ، اين آزاديخواهان دلسور نوميد گرديده و بسيارى از آنان بكنار رفتند ، و بسيارى نيز از سستنهادى به همان سودجويان دغلكار پيوستند .
آخرين دسته اينان در ميان كوچندگان بودند كه داستانشان را نوشتيم ، و چون اين كوشش نيز بىنتيجه گرديد و كوچندگان پراكنده شدند آنان بيكبار از ميان رفتند و رويهمرفته ميدان در تهران براى هوچيان باز گرديد .
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 766
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٧٦٦