با بىپروايى پول گرد آورده و نگهداشته و اين زمان شهر را در اين گرفتارى گزارده به زيارت ميرفتند .
در اينميان تركها بمرز ايران رسيده و بار ديگر به خاك آذربايجان درمىآمدند .
جنگ جهانگير ، با حال بس سختى ، بازپسين روزهاى خود را بسر ميداد . در اروپا ميانه آلمان با فرانسه و انگليس نبردهاى خونريزانه بس سختى ميرفت ، و هر سويى مىخواست ، با همه نيروى خود بهماورد تازد و او را از پا اندازد ، و جنگ را با فيروزى خود بپايان رساند . همدست نيرومندى همچون روس از دست انگليس و فرانسه رفته ، ولى بجاى او امريكا بپشتيبانى بجنگ درآمده بود ، و سپاههاى او در خاك فرانسه همدوش ديگران در برابر آلمان مىايستادند ، در آسيا انگليسيان عربها را شورانيده و با خود همدست گردانيده و در فلسطين جنگهاى بزرگى با عثمانيان مىنمودند و گامبگام پيش ميرفتند ، در بين النهرين نيز فيروزى با اينان مىبود و عثمانيان را تا شمال آنجا دور رانده بودند .
ولى از اينسوى پس از پراكنده شدن سپاههاى روس عثمانيان رو بقفقاز آورده و مىكوشيدند به آنجا دست يابند . اگرچه گرجيان و ارمنيان و ديگران ، بدعوى جداسرى برخاسته ، و سپاهها آراسته جلو آنان را مىگرفتند ، و در ميانه جنگها مىرفت ، ولى رويهمرفته عثمانيان چيره مىبودند و گامبگام پيش مىآمدند ، و اين بود كه بمرز ايران رسيده بودند .
در اين هنگام انگليسيان بهمدان و قزوين آمده و بخش غربى ايران را در دست ميداشتند ، و تا زنجان و ميانه پيش آمده بودند . از آنسوى چنان كه ديديم در ارومى مسيحيان را بسيجيده مىداشتند ، عثمانيان مىخواستند باينان نزديك شوند ، و با جنگ از ميان بردارند و چنين مىنمود كه باز بآرزوى راه يافتن بهند و افغان و شورانيدن آنجاها هستند ، و يا انديشه ديگرى را دنبال ميكنند . هرچه هست ميدان جنگ آذربايجان خواستى بود .
پس از نيمه خردادماه بود كه آگاهى از نزديك شدن آنان رسيد ، و كونسولهاى انگليس و فرانسه و امريكا و همه بستگان ايشان ، و انبوهى از ارمنيان و ديگران ، در
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 747
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٧٤٧