جوشها و تكانها از ميان رفت . در تهران نيز آرامش پيدا شده وثوق الدوله كابينه را برپا كرده و رشته كارها را بدست گرفت ،
پاييز و زمستان ميگذشت . عثمانيان در همدان و گروس و ملاير و كردستان و لرستان ، و روسيان در برابر آنان مىنشستند . نظام السلطنه و يارانش در كرمانشاهان ، و وثوق الدوله و كابينهاش در تهران روز مىگزاردند ، ولى در اينميان در ميدانهاى اروپا جنگها مىرفت و شكستها و فيروزيها رخ مىداد . دولتهاى جنگى دمى آرام ننشسته مىكوشيدند .
در عراق كه انگليسيان شكست خورده و ژنرال تاوزند با چند تن ژنرال و چند صد تن سركرده و سيزده هزار سولجر در كوت العماره بدست دشمن افتاده بودند اين زمان بجبران آن بيك رشته كوششهاى ديگرى برخاسته بودند . در هنگام زمستان كه در كوهستان سرد ايران جنگ فرونشسته و دوسو پا بگليم خود كشيده بودند در عراق بهترين زمان براى جنگ شمرده ميشد ، و اين بود ژنرال استانلى مود به پيشرفت و فشار پرداخته سپاهيان عثمانى را از جنوب بسوى شمال مىراند . در ششم اسفند ( 24 فوريه 1917 ) دوباره كوت العماره بدست انگليس افتاد .
اين فيروزى ارج بسيار ميداشت و راه بغداد را به روى انگليسيان باز ميكرد ، و آنگاه كار على احسان پاشا و دستههاى او را در ايران سخت مىگردانيد . اينان ناگزير بودند پس نشينند و شهرهايى را كه گرفته بودند يكايك رها كرده بازگردند تا از پشت سر در بيم نباشند . از آنسوى روسيان هم با همه ناتوانى بجنگ و فشار برخاستند . در دوازدهم ( كمابيش ) اسفند همدان و دولتآباد و بيجار را عثمانيان رها كردند و روسيان فراگرفتند . سپس صحنه و سنندج را رها كردند ، در بيستم اسفند ( كمابيش ) كرمانشاهان را تهى گردانيدند . بدينسان گامبگام جنگكنان پس نشستند تا از خاك ايران بيرون رفتند .
روسيان اينها را از فيروزيهاى خود شمرده پياپى در تهران آگهى پراكنده ميساختند و از دولت درخواست حكمران براى شهرهاى تازه گشاده مينمودند . آباديها دوباره از دستى به دست ديگرى مىافتاد و كسانى كه در چند ماه پيش گريخته بودند
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 666
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٦٦٦