عليخان بامداد و ديگران ، بازگشتند . ولى باز شماره كمتر كم بود و بهارستان همچنان بسته ماند ، و اين بود پايان مجلس سوم .
مىبايد گفت : خواهندگان جنگ با روس از نخواهندگان جدا گرديد ، و آن دو دستگى كه از آغاز جنگ جهانگير در تهران پيدا شده و در نهان مايه كارشكنى بود ، از اين پس بآشكار افتاد و كارشكنى اين زمان رويه سختترى به خود گرفت ، زيرا كوچندگان در قم خود را آزاد دانسته بهمدستى پرنس روييس و مسيو شونمان از هيچ كوششى بزيان روس و انگليس بازنمىايستادند . كميته دفاع ملى خود را بجاى دولت گزارده بهر كارى برميخاست : سپاه ميآراست ، « خورشيد سرخ » بنياد مىنهاد ، و به شهر و ميان ايلها فرستاده مردم را بسوى خود ميخواند .
چنان كه گفتيم در گام نخست در همدان با دست ژاندارمها و مجاهدان آنجنك را برپا كرد و شهر را بدست گرفت ، همچنين در عراق ژاندارمها كاركنان روس و انگليس را بيرون كردند . نيز در همين روزها در شيراز سركردگان ژاندارم به كار بر - خاسته و كونسول انگليس و رييس بانك شاهنشاهى را گرفته و با بستگان و زنانشان بيرون فرستادند و شهر را در دست داشتند كه اين نيز بىآگاهى از كميته نبود .
اين كارها هنگامى رخ ميداد كه در تهران گفتگويى براى بستن پيمان با دو دولت ميرفت ، زيرا انگليسيان پس از پيشآمد كوچيدن پا پيش گزارده و در برابر آنكه دولت كوچندگان را بازگرداند و آلمانيان و عثمانيان را از كشور بيرون كند چيزهايى را بسود ايران پيشنهاد نموده و بيشتر وزيران و سران آن را با خوشى پذيرفته بودند و در پيرامونش گفتگو ميشد .
بدينسان در كشور دو دولت پيدا شده بوارونه كارى ميكوشيدند و هريكى رنجهاى آن ديگر را هدر ميساختند ، زيرا كميته دفاع ملى كه بيك كار بزرگى برخاسته و مردم را بسوى خود ميخواند در بسيار جاها مردم بىيكسويى دولت را پيش كشيده خواهش آنانرا نمىپذيرفتند . با همه خشميكه در همهجا بروسيان برخاسته بود بسيارى به همين دستاويز از ياورى بايشان بازمىايستادند .
از اينسو گفتگوى پيمان كه در تهران مىرفت با انگيزه كميته دفاع ملى در
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 644
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٦٤٤