ولى در جاييكه چنين كارى نشده ، زيرا مجلس چنين توانايى را نداشته و وزيران هم ناخوشنودى دو دولت را نخواستهاند ، با آن دژرفتارى روسيان و بىپروايى انگليسيان چه بايستى كرد ؟ ! . آيا بايستى دست روى دست گزارده تماشا كرد ، و يا در راه رهايى كشور بكوششهايى برخاست ؟ ! .
پيداست كه آن يكى را نتوان پسنديد . يكدسته در ايران شيوهشان همينست كه به هيچ كوششى برنميخيزند و اگر كسان ديگرى برخاستند به آنان ياورى نميكنند بلكه كارشكنى هم دريغ نميدارند و چون آن كوشش به نتيجه درستى نميرسد در آنهنگامست كه زبان بسرزنش باز ميكنند . ولى اين كسان بسيار پستند و ما هيچگاه نتوانيم با آنان همآواز گرديم . در چنان روزى كه بيشتر تودهها بجنگ برخاسته و براى آينده خود ميكوشيدند چه سزيدى كه ايرانيان خاموش و آرام نشينند ؟ ! .
در هنگاميكه بيگانگان چهارسوى كشور را گرفته و مردم را بسود خود بجنگ و خونريزى برمىانگيختند چه سزا بودى كه پيشروان خود كشور بنام خشك « بى - يكسويى » بس كرده به هيچ كارى برنخيزند ؟ ! . در اين زمينه اگر نكوهش بايد كسانى را سزاست كه دست روى دست گزارده و خاموش نشستهاند ، نه كسانى را كه بكوشش و تلاش برخاستهاند .
ولى بكوچندگان ما يك خرده ميگيريم و آن اينكه چرا به آلمانيان آميختهاند و رشته را بدست آنان دادهاند ؟ ! . چنان كه گفتهايم آنان توانستندى خود دسته جدايى پديد آورند و سردستگانى براى خود برگزينند كه تنها آنان با آلمانيان پيوستگى دارند و بگفتگو پردازند و از ايشان تنها بگرفتن افزار جنگ بس نمايند و با روسيان بيكبار بجنگ برنخيزند . اگر چنين كردندى بسيار بهتر بودى و كار آسانتر گرديدى .
ليكن چون اين هم نشده و بچنين پختگى در آن روز زمينه نبوده ، باز كوچيدن و آن كارهاييكه در پى آن رو داده خود بيكبار بد نبوده . و همان كوچيدن و كوشيدن با خردهاى كه ما به آن ميگيريم ، اگر مايه داشتى باز به نتيجه نيكى رسيدى و سودش بكشور بيشتر از زيانش بودى . جاى افسوس است كه كسانى كه به اين كار برخاستهاند همگى پاك نبودهاند و در ميان سردستگان مردان آلوده و سودجو بسيار بودهاند . گذشته از
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 635
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٦٣٥