نيز پيرو و فرمانبر خود گرداند ، و همدستى با هريكى از دو سوى جنگى را كه بسود كشور ديد بدولت و توده بپذيراند . روشنتر گويم : توانستى از پيشآمد اروپا بهره جسته راهى براى كشور باز كند . اگر مجلس يكم يا دوم بودى اين را توانستى راست است كار به سختى كشيده و هيچكس از دو سو پاكدلانه پيش نمىآمدند . دو دولت سالها كه كوشيده و ايران را بآنحال انداخته بودند هميخواستند در آنحال پريشانى و زبونى نگاهداشته فرصت تكانى ندهند و به هيچ پيمان با دولت تن در نداده و هيچ خواستى را ازو نمىپذيرفتند ، از اينسو آلمان و عثمانى تنها آن مىخواستند كه ايرانيانرا بشورانند و يكميدان نوينى براى روسيان باز كنند كه بدينسان دستههايى از قزاق و سالدات ايشان را در اينجا سرگرم كنند ، و بيگمان در بند پايان كار و سود و زيان ايرانيان نبودند .
اين بود سختى كار ايران ، ليكن اين سختى بيش از همه نتيجه آشفتگى انديشهها و ناتوانى دولت مىبود ، اگر مجلس توانستى سامانى بكارها دهد و رشته انديشهها را بدست گيرد اين سختى به خود كمتر گرديدى و چه اينسو و چه آنسو از بىپروايى كاسته و پاسدارانه پيش آمدندى و از بستن پيمانى بازنايستادندى ، آن بىپروايى و ارج نگزارى همه نتيجه آگاهى بود كه از اندازه ناتوانى ايران ميداشتند .
يك پارلمان سياست كشور را روشن نگردانيده و آن را بدستههاى سودجو ، و بكاركنان بيگانگان ، و بآخوندهاى بلهوس وامىگزاشت ، و بهنگاميكه كشور در آتش كشاكش بيگانگان ميسوخت پارلمان بگزاردن قانونى براى دخانيات و مانند آن خود را سرگرم مىساخت . اين بود اندازه دلبستگى مجلس سوم به كار - هاى كشور .
نمايندگان از هم پراكنده و « ائتلاف » به هم خورده و بكارى از مجلس اميد نميرفت ، و از اينرو خونگرمانى از آنان براى كوشش راهى در بيرون مىجستند و از ناآزمودگى راهى جز همدستى با آلمانيان نمىشناختند ، اينكه خود دستهاى باشند و از آلمان افزار جنگ گرفته و خود را نيرومند گردانند و با روسيان نيز ديوارى در ميانه نگهداشته و زود كار را بجنگ نرسانند چيزى بود كه بانديشه ايشان نميرسيد .
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 631
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٦٣١