جنگ اروپا اين تكان ديگر بيشتر نمودار بود . تو گفتيى مردم رهايى از فشار صمد خان را نزديك ميديدند .
ما از گفتگويى كه ميانه دولت با روسيان درباره برداشتن او رفته آگاهى نمى - داريم ولى اين ميدانيم كه روسيان از صمد خان به آسانى دست برنداشتندى و همانا در نتيجه پيش آمدن جنگ بوده كه خواهش دولت ايرانرا پذيرفتهاند . زيرا پس از پيشآمد جنگ رفتار خود را اندكى بهتر گردانيده بدلجويى از دولت ايران مىكوشيدند . با اينهمه مىبينيم بيكبار اختيار بدولت ايران نسپرده و آن را در برگزيدن فرمانروايى براى آذربايجان آزاد نگزاردهاند و نقيخان رشيد الملك ( يا سردار رشيد ) را كه هم از كاركنان ايشان بود و ما در پيش بارها نامش را بردهايم بجاى او پيشنهاد كردهاند و دولت ناگزير بوده بپذيرد . ولى چنين نهادهاند كه چنان كه در زمان صمد خان بود فرمانروايى بنام محمد حسن ميرزا باشد و نقيخان بعنوان جانشينى ( نايب الاياله ) به كار پردازد .
پس از نيمه شهريور بود كه اين تلگرافها به تبريز رسيد و صمد خان پس از آنكه سيزده ماه با چيرگى و خونخوارى فرمان رانده و بدنامى و روسياهى تاريخى براى خود آماده كرده بود خواه و ناخواه از كار كناره گرفت و بخانهاى كه در نعمتآباد براى چنين روزى آماده كرده بوده روانه گرديد و شنيدنيست كه نه تنها او ايستادگى ننمود و فرمانبردارى نشان داد از علما و ديگر هواخواهان وى آوازى برنخاست و بلكه اينان پيش از ديگران رو بسوى تهران آوردند و با تلگراف شادمانى و فرمانبردارى نمودند و من براى نمونه بخشى از تلگراف مجتهد را كه بمستوفى الممالك فرستاده در اينجا مىآورم :
دستخط تلگرافى . . . عز وصول بخشيد چنان كه اشاره فرموده بوديد اهل آذربايجان در دولتخواهى و شاهپرستى طاق ميباشند و اگر در اين چند سال كاملا اثر اين شيوه مرضيه بظهور نرسيده البته نزد اولياى دولت ابد مدت عذر ايشان معلوم و وضع مملكت كما ينبغى واضح و مشهور است علاوه بر اينكه تخصيص آذربايجان به اين موهبت عظمى مايه هزاران افتخار
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 592
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٩٢