را ناتوان گردانيده و رشته كارها را از هم گسلانيده بودند و چون كار را تا اينجا رسانيده بودند ديگر بيمى از ايران نميداشتند تا گردن بخواهشهاى آن بگزارند .
در چنين هنگام سختى كسانى توانند كار از پيش برند كه از خود گذشته و از روى جانفشانى بكوشش برخيزند . از كسانى كه در بند خود باشند همان برآيد كه از مردان ايران برآمده .
از اين كارها يك چيز دانسته شد ، و آن اينكه از يكدسته مردم پراكنده دل و سودجو هيچكارى برنيايد و نتيجه تلاش و جست و خيز آنان جز رسوايى نباشد . هم دانسته شد كه يكتوده بايد خود نيك باشد تا بتواند از پيشآمدهاى جهان بهرهمند گردد . براى يك توده پراكنده و آلوده از پيشآمدهاى جهان هيچ سودى نباشد و همه چيز بزيان ايشان پايان يابد .
بارى چون جنگ جهانگير مىآغازيد در روزهاييكه اتريش بسرب التماتوم فرستاده و سراسر اروپا تكان خورده و هرزمان بيم جنگ مىرفت در ايران چون جشن تاجگزارى احمد شاه نزديك مىشد در سراسر كشور براى جشن آماده ميشدند و انگيزهاى در ميان بود كه ميخواستند آن را باشكوه گردانند . در سالهاى پسين كه روسيان چيرگى نموده و مجلس را بسته و رشته كارهاى ايرانرا از هم گسيخته بودند چنين ميخواستند در اينهنگام غيرت ايرانيگرى بيشتر نمايند و دلبستگى بيشتر نشان دهند و بدينسان شكست را درست گردانند . هرچه هست روز سهشنبه بيست و نهم تير ( 27 شعبان ) در سراسر ايران جشن باشكوهى برپا گرديد و سه روز چراغان و شادى بود ، در تبريز آزاديخواهان براى آنكه هستى خود را برخ روسيان و كاركنان آنان بكشند بجاى سه روز شش روز بازارها را چراغان كردند و صمد خان با همه ناخرسندى بجلوگيرى برنخاست و خود او نيز تلگراف « همايون باد » بدستينه « خانهزاد صمد سرباز مراغه شجاع الدوله » بدربار فرستاد .
يگانه نتيجه اين تاجگزارى آن بود كه زمان نايب السلطنگى ناصر الملك بپايان آيد كه هم خود او آزاد گرديده به اروپا شتابد و هم ايران از زير بار منتهاى او بيرون آيد و سبكبار شود . يك مرد زودرنجى كه در چند سال روزگار نايب السلطنگى
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 590
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٩٠