خواستار جنگ مىبودند و هركدام سودى را براى خويش از پشت سر آن اميد مىداشت .
چنان كه گفتهايم از چند ماه پيش در همه كشورها بسيج و آمادگى بيشتر شده و اين فهميده ميشد كه به زودى آتش جنگ سر خواهد كشيد و از هرسو پى بهانه مىگرديدند ، و سرانجام بهانه نيز پيدا شد كه كشته شدن آرشيدوك فرانز فرديناند وليعهد اتريش و همسر او باشد كه در روز ششم تيرماه 1293 ( 28 ژوئن 1914 ) در شهر سراجوا با دست يكتن از شورشخواهان سربى كشته گرديدند . چون اينداستان رخداد دولت اتريش التماتوم سختى بدولت سرب فرستاده چند چيز را از آن درخواست و پيدا بود كه بهانهاى براى جنگ مىباشد و به زودى آتش خونريزى در ميان آن دو دولت فروزان خواهد بود ، و چون دولت امپراتورى روس خود را پشتيبان تودههاى اسلاوى ميشمرد براى ياورى بسرب بآمادگى كوشيد و به بسيج پرداخت و آلمانها نيز هوادارى از اتريش كردند ، و انگليس و فرانسه هم به ياورى سرب برخاستند ، و ژاپن نيز باينان پيوست ، و پس از ديرى عثمانى هم با آلمان همدست گرديد .
اينها چيزهاييست كه بارها نوشته شده و ما بيش از اين نياز نميداريم كه فهرستوار ماه و روز هريكى را بنويسيم : چنان كه گفتيم وليعهد اتريش روز ششم تيرماه كشته گرديد . پشت سر آن دولت اتريش بسرب التماتوم داد و چون نتيجهاى نشد در پنجم مرداد آگهى جنگى فرستاد . پس از آن آگهىهاى جنگى پياپى گرديده در نهم مرداد آلمان بروس ، و در دوازدهم آن آلمان بفرانسه و بلژيك ، و در سيزدهم آن انگليس بآلمان ، و در بيست و هفتم آن قرداغ باتريش ، در سى و يكم آن ژاپن بآلمان ، و پس از همه در پنجم آبان عثمانى به روس و همدستان او آگهى جنگ فرستاد .
چنان كه گفتيم دولت ايران در اين جنگ بىيكسويى نمود و تا انجام آن نيز كه چهار سال كمابيش كشيد بر كنار ماند ، ليكن دو چيز با اين بركنارى نمىساخت و كار را بس دشوار ميگردانيد . يكى بودن روسيان در شهرهاى شمالى ايران كه اين خود بىيكسويى را بهم مىزد و بىگمان بود كه عثمانيانرا بايران خواهد كشيد ، بويژه
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 588
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٨٨