گرديد . ولى چون روسيان خرسندى نميدادند و بسيارى از وزيران نيز آن را نميخواستند در نهان از آن جلوگيرى ميشد و خواهيم ديد كه تا كى آن را جلو گرفتند . روزبروز كارها سختتر گرديده بر گرفتاريهاى دولت مىافزود . روسيان گفتگو از راهآهن جلفا و تبريز بميان آورده و با نبودن مجلس امتياز آن را ميخواستند و نمايندهاى از پترسبورغ براى اين گفتگو بتهران آمده بود . كابينه حاجى نجفقلى خان در كار خود درمانده و سخن از افتادن آن ميرفت . نيز بختياريان كه از چندى پيش چيره گرديده و پس از پيشآمد التماتوم بر چيرگيشان افزوده و گذشته از آنكه در تهران بيشتر كارها را بدست گرفته بودند حكمرانى بيشتر از شهرهاى جنوبى ايران را هم ايشان در دست ميداشتند در اين زمان مردم از ايشان سخت رنجيده و گله و بدگويى بىاندازه ميكردند و افتادن ايشان را ميخواستند .
در اين ميان روس و انگليس سعد الدوله را بايران آوردند . اين مرد را گفتهايم در آغاز مشروطه يكى از نمايندگان بنام مجلس و در كشاكشهايى كه با محمد على - ميرزا ميرفت از پيشروان آزادىخواهى و از سران توده بشمار مىرفت و در تبريز و ديگر جاها او را بسى ارجمند مىشماردند و در تهران « ابو المله » اش ميناميدند .
ليكن چند ماهى نگذشت كه او از آزاديخواهان بريده بمحمد على ميرزا پيوست و يكى از بدخواهان پافشار مجلس گرديد كه در پيشآمد ميدان توپخانه و آشوب قاطرچيان بيش از همه دست او در كار بود . سپس چون محمد على ميرزا مجلس را بتوپ بست و با تبريز و گيلان و اسپهان جنگ و كشاكش پيش آمد سعد الدوله همچنان با محمد - على ميرزا بود و در آخرها به پشتيبانى دو سفارتخانه بسروزيرى رسيد و در اين زمان بود كه بار ديگر بمشروطه گراييده محمد عليميرزا را بپذيرفتن درخواستهاى شورشيان و دادن مشروطه برانگيخت ، و همانا در سايه اين رفتارش بود كه چون محمد عليميرزا برافتاد آزاديخواهان گزندى بوى نرسانيده ببيرون كردنش از ايران بس كردند .
از آنزمان سعد الدوله در اروپا مىزيست تا اينهنگام بدرخواست دو سفارتخانه دولت پرگيد كه بايران بازآيد ، و در اين ميان دانسته شد او را براى كارى بايران مىآورند و چنان مىخواهند كه سروزير گردد و رشته كارها را بدست گيرد و مسيو سازانف و سر -
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 544
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٤٤