« اينكه گفتهاند روسيان كشتار مىكنند راست نيست و آنچه رخ داد جز آن مىباشد . سپاهيان روس 12 تا 15 تن زن و بچه ايرانى را در ساعت 12 بلشگرگاه خود آورده با ايشان بمهربانى رفتار كردند و هنگامى كه يك سركرده روسى بآرامش و سنگينى ايشان را راه ميآورد شورشيان برو شليك كردند و وى را در همانجا كشتند . چنين پيداست كه ديگر خاندان هاى ايرانى نيز از روسيان خواستار چنان نگهدارى شدهاند .
چنان كه شنيده شد قزاقان به برخى دكانهاى مىفروشى و دكانهاى ديگرى درون رفتهاند . در تلگراف پيش سرگذشت مردى را كه از جنگجويان نبود و در آشوب دست نداشت و با اينحال در اينسوى شهر كشته گرديد آگهى دادم و كنون ميكوشم جستجو كرده ببينم اگر در گوشههاى ديگر شهر چنان سرگذشتى رخ داده سپس آگاهى دهم . نيز در اينباره كه ميگويند روسيان در كشتن بيگناه از گناهكار جدا نمىكنند جستجو خواهم كرد . ليكن كنون را دور نمىشمارم كه برخى زن و بچه بهنگام بمبباران كشته شده باشند . ولى گمان نمىدارم عنوان رفتارهاى نامردميانه در باره سپاهيان روس شايسته باشد و ما دليلى براستى چنان عنوانى در دست نميداريم »
اين نمونهايست كه نمايندگان سياسى انگليس چه پردهكشيها به روى سياهكاريهاى روسيان ميكردهاند . ببينيد چه نامردانه دروغبافى كرده و همه چيز را به يك بار وارونه ساخته است . اين گفته شاهزاده امان اللّه ميرزا « پانصد نفر و بچه و مرد از اهالى بيچاره كشتند » شايد چندان راست نبوده ، زيرا اگرچه روسيان در روز يكم و دوم جنگ در خانههاى مارالان هركه را يافتند از بزرگ و كوچك به خون كشيدند و چه بسا كسانى را دو تن بهم بسته در تنور انداختند ، با اينهمه چون ما آگاهى درستى از آن داستان - هاى دلگداز نداريم نميتوانيم بگوييم « كشتن پانصد تن بچه و مرد در يك جا » راست بوده . هرچه هست كشتن روسيان بيگناهان را درخور پنهان كردن نبوده و ما در شگفتيم كه چگونه كونسول انگليس بدانسان پردهكشى كرده و چگونه روا دانسته كه آن هوادارى را نمايد . داستان 12 تا 15 تن زن و بچه و بردن ايشان بلشگرگاه روسيان كه در تلگراف مىآورد همان داستان دلگداز خاندان ختاييست كه ما نگاشتهايم سالداتها ناگهان به خانه ايشان ريختند و در يكدم نه تن را از بزرگ و كوچك و از زن و مرد به خاك
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 383
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٣٨٣