سخت پاييديم كه داستان را بزرگتر و پرشورتر از آنچه بوده نشان ندهيم بلكه بايد گفت چون بسيارى از كارها و سرگذشتها را چون آگهى روشنى از آن در دست نداشتيم بيكبار كنار گزاشتيم و از اينجا داستان كوچكتر از آنچه بوده نموده شده است .
اين تلگراف ضياء الدوله را ما در اينجا نياورديم . زيرا اگرچه كشتار زن و مرد و بچه با دست روسيان دروغ نبوده و ما نيز آن را ياد كرديم ليكن كشتار پانصد تن در يكروز يا در يك جا بيگمان دروغ است . راستى به همان اندازه است كه ما نگاشتيم .
ضياء الدوله چنان كه خود او ميگويد از خانه بيرون نمىآمده و آنچه از زبانها مىشنيده يا با تلفون ميپرسيده بتهران آگهى ميداده . هرچه هست اگر اين گزافه يك بدى دارد آن دروغهاى قونسول انگليس ده بدى خواهد داشت . ببينيد پيشآمد دلگداز خاندان ختايى را كه هنوز هزاران مرد و زن گواه راستى آن مىباشند و هنوز كسانى از آنان كه دستگير كرده بباغ شمال بردند زنده هستند و من سرگذشت را از زبان خود ايشان شنيده بودم كه كوتاه كرده و در اينجا آوردم چنين سرگذشت آشكارى را بدانسان پاك وارونه گردانيده است .
اين شگفتتر كه چون كتابچه پرفسور براون چاپ يافته و در آن اندكى از راستىها باز نموده شده و دولت انگليس آن را عنوان ساخته دوباره پرسشهائى از مستر شيپلى قونسول تبريز كه اين هنگام در استانبول ميزيسته كرده اينبار نيز مستر شيپلى بيكرشته دروغهاى بىسرانجامى پرداخته است .
درباره شكنجه كردن و بريدن اندامهاى سالدات كه بارها از آن گفتگو كردهاند و چنان كه مستر تورنر مينويسد پيكرههايى نيز براى نشاندادن آن در تبريز در دست روسيان بوده چنان كه گفتيم درخور باور كردن نيست . گويا در قانون روسى براى چنان كارى كيفر بسيار سختى نهاده بوده سركردگان روسى براى آنكه دستاويز پيدا كرده و كيفرهاى بس سختى به تبريزيان بدهند آن را درست كردهاند و گرنه ما هرگز سراغ نداريم كه سالداتى يا قزاقى زنده بدست افتاده و او را كشته باشند . هرچه كشتهاند در جنگ كشتهاند . مستر تورنر گمان برده شايد با كشته آنها آن رفتار را كرده باشند .
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 291
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٢٩١