و هشت ساعت پاسخ داده شود و چون دستههايى از سپاه روس برشت رسيده و دستههايى در ميان راه بودند وزير مختار روس در نامه خود آگاهى ميداد كه تا پايان مهلت چهل و هشت ساعت لشگر در رشت خواهد ماند و پس از آن اگر پاسخ بدلخواه روسيان نبود بسوى قزوين پيش خواهد آمد .
چنان كه گفتيم دولت ايران آگاهى از آهنگ روسيان درباره التماتوم دوم داشت ليكن كمتر كسى گمان ميكرد بچنين سختى باشد . اين زورگويى بنياد آزادى كشور را مىكند و اين بدتر كه براى پاسخ بيش از دو روز مهلت نميدادند . از هرباره پيداست كه ارجى بآزادى ايران نمىنهادند .
همين كه چگونگى ميان مردم پراكنده شد نخست تهران و پس از آن تبريز و ديگر شهرها بخروش برخاست . در تهران همان روز بازار را بستند و مردم در مسجد آدينه و ديگر جاها انبوه شدند و به جوش و خروش برخاستند . در تبريز گذشته از كارهايى كه جداگانه خواهيم نگاشت انجمن ايالتى انجمنهاى شهرهاى ديگر را با خود هم آواز ساخته همگى را بر آن واداشت كه بپشتيبانى مجلس برخيزند و تلگرافها فرستاده نمايندگان را دلگرم گردانند .
فردا آدينه هشتم آذر همچنان جوش و جنبش برپا بود و از نمايندگان مجلس و سران دستههاى سياسى و سردستگان آزادى هرگروهى با همكاران خود فراهم آمده شور و گفتگو مىنمودند . در تهران از چندى پيش نان كمياب شده و اين دو روزه كار خواربار نيز به سختى كشيده بود . در همان هنگام هواداران محمد على ميرزا فرصت يافته خواستند زمينه براى بازگشت او بپادشاهى آماده كنند و اين ميوه تلخى بود كه درخت نادانى آزاديخواهان در اينهنگام ميداد . گروهى كه بشورند و پادشاه ستمكارى را براندازند ولى بستگان و پيرامونيان او را همچنان بر سر كار نگه دارند بايد سزاى نافهمى خود را دريابند و چنان روز سختى از يكسو هم گرفتار كوششهاى بدخواهانه آنان باشند . سردسته ايشان علاء الدوله بوده كه با چند تن از درباريان پيشين نامه بدولت روس نوشته و در آن بازگردانيدن محمد على را بايران خواستار شده بودند . اين نوشته ايشان بدست اداره شهربانى افتاد .
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 237
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٢٣٧