كند . نقولا از سالها اين انديشه را ميداشت . ولى انگليسيان از بهر آنكه از نزديكى روس بهندوستان جلوگيرى كنند ناخوشنودى مينمودند ليكن در سال 1290 پيشآمد - هايى در اروپا روسيان را به آن كار دليرتر و انگليسيان را در كوشش بجلوگيرى سستتر گردانيد . زيرا از يك سو پاره نمايشهايى از دولت آلمان آمادگى او را بجنگ با انگليس نشان داد و از سوى ديگر در همان زمانها ديدارى ميانه دو امپراتور روس و آلمان در پوتسدام رخ داده پيماننامهاى در ميانه بسته گرديد كه اگرچه بندهاى آشكار آن چيزيرا بزيان همدستى روس و انگليس دربر نداشت ولى چون گمان مىرفت بندهاى نهانى نيز در ميان باشد و بهرحال نزديكى روس و آلمان را مىرساند از اينجا انگليسيان تا توانستند از در نرمى درآمدند و كار ايران را در چنان هنگامى خوارگرفته جلو روسيان را بازگزاردند و روسيان فرصت يافته بر تندى كار افزودند .
چنان كه ديديم محمد عليميرزا را روسيان بايران آوردند و بيگمان چنين مى - خواستند او را دوباره بر تخت جا داده با دست او بدلخواه خويش درباره ايران پيشرفت دهند و ما ديديم آشكاره هواى او را داشتند و در همهجا يارى به او كردند . ولى چون محمد على كارى از پيش نبرده از مازندران بگريخت و پس از آن سالار الدوله شكست خورده از ميدان در رفت و صمد خان در پيرامون تبريز كارى از پيش نبرد روسيان رنگ ديگرى به كار زده از يكسو محمد على و سالار الدوله و صمد خان هركدام را در جاى ديگرى از كشور نگهدارى كرده نگزاردند بيكبار از ميان برخيزند و از يكسو خود ايشان بكارهايى پرداختند و سختگيريها پيش آوردند .
چنان كه گفتيم محمد عليميرزا چون از مازندران بگريخت تا ديرى جايگاه او نهان بود و سپس دانسته شد از استراباد بيرون نرفته و همانجا است و به يارى روسيان دوباره نيرو مىاندوزد . در آخرهاى مهر ماه دولت ايران از حال او آگاهى يافت و سردار محيى را بر سر او فرستاد . نيز دستهاى از تهران روانه گردانيد . اينان بسپاه محمد - على رسيده در آغازهاى آبانماه جنگهايى كردند . قونسول روس آشكاره بمحمد على يارى مينمود و بدستور او تركمانان خاك روس نزد او بودند . در يكى از جنگها نيز سپاه روس از كشتى بخشگى درآمده به يارى محمد على رزم نمودند . اين بود سپاه دولت
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 224
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٢٢٤