گفتار دهم جنبش زنجان
در زنجان از صد سال باز دو ملاى بنام برخاسته : يكى ملا محمد على در زمان محمد شاه كه پيروان فراوان داشت و چون با حكمران زنجان كشاكش نموده جلو ستمكارى - هاى او و پيروانش را ميگرفت محمد شاه او را بتهران خواست و در اينجا نگاهش داشت و ليكن چون محمد شاه مرد ملا محمد على از بيراهه خود را بزنجان رسانيد و بهمدستى پيروان خود بشورش برخاست كه داستانش در تاريخها نگاشته شده . ديگرى ملا - قربانعلى در آغاز مشروطه بود كه دوبار شهر را بشورانيد و كار را بخونريزى رسانيد .
ملا قربانعلى بپاى ملا محمد على نميرسيد . ولى اين نيز همچون او زندگانى سادهاى پيش گرفته دلها را بسوى خود گردانيده بود و پيروان انبوهى داشت . و چون مشروطه با دستگاه او نميساخت ناگزير بدشمنى آن برخاست . هرچه هست ملا قربانعلى در آن كشاكش اگر هم سود خود را ميجست جز بلندى نام و آوازه و فزودن بر شمارهء پيروان را نميخواست و همچون ديگران چشم پول گرفتن از محمد عليميرزا يا نزديكى به او را نداشت .
نخستين شورش زنجان در سال دوم مشروطه بود كه سعد السلطنه حكمران خود را با بدترين حالى از آنجا بيرون كردند . سعد السلطنه را چنان كه ما ميشناسيم از كسان نيك دربار قاجاريست و در سالهاى واپسين پادشاهى ناصر الدين كه ده سال در قزوين حكمرانى داشته تا توانسته بر آبادى آن شهر ويران كوشيده و بنيادهاى بزرگى از خود بيادگار گزارده .
ولى چون در آغاز مشروطه در زنجان حكمرانى يافت با اينكه در آنجا انجمن ولايتى باز شده و آزاديخواهان اندك جنبشى مينمودند و همگى هواى او را داشتند و