را كه مبلغ يكصد و هشتاد هزار دينار طلا بوده خرج كردهاند ، « 1 » و اگر در نظر بگيريم كه ديوان شام ديوان ولايتى از ولايات روم بوده و قلمرو آن به اردن و فلسطين و دمشق و حمص و قنّسرين و چند نقطهء ديگر از سوريه كه آنها را به نام عواصم مىخواندهاند محدود مىشده ، و مجموع عملكرد آن در سال به حدود يك ميليون و هفتصد هزار دينار معادل تقريبى بيست و پنج ميليون درهم مىرسيده « 2 » ، ولى ديوان عراق ديوان مركزى دولت ساسانى و داراى سازمانى متنوعتر و قلمروى گستردهتر بوده و عملكرد ساليانهء آن به اقل تقدير به يكصد ميليون درهم مىرسيده مىتوان حدس زد كه هزينهء برگردان آن چندين برابر هزينه برگردان ديوان شام بوده است .
* * * سرانجام صالح با همهء دشواريهايى كه در كار او بود به برگردان ديوان پرداخت و با مهارتى كه در غلبه بر دشواريها نشان داد در اين كار توفيق يافت و با اين كار خود هرچند ضربتى به زبان فارسى زد ولى خدمتى بزرگ به زبان عربى نمود زيرا با گامى كه برداشت دائره كاربرد اين زبان را در زمينههاى مالى و ادارى گسترش داد و مقدمات گسترش آن را در زمينههاى ديگر فنى و حرفهاى فراهم ساخت ، و اين خدمت او پيوسته مورد حقشناسى آن دسته از دبيران عربىنويس گرديد كه پس از وى به روىكار آمدند و از عدل و انصاف هم آن اندازه برخوردار بودند كه حق گذشتگان را فراموش يا پايمال نكنند .
دشوارىهاى كار صالح
از دشواريهايى كه صالح در پيش داشته گوشه كوچكى در روايتى كه قسمتى از آن را نقل كرديم منعكس شده ولى از همين مختصر هم مىتوان تا
هامش
( 1 ) . بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 230 .
( 2 ) . عملكرد ديوان شام بدين قرار بوده « اردن يكصد و هشتاد هزار دينار ، فلسطين سيصد و پنجاه هزار دينار ، دمشق چهارصد هزار دينار ، حمص و قنّسرين و عواصم جمعا هفتصد يا هشتصد هزار دينار ، ( بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 230 ) .