نخستين خلفاى عباسى كه درست عكس اين بوده است سنجيده شود ، اين سنجش به هريك از آنها مفهومى خاص مىبخشد . آن خبر اين است كه سران سپاه خراسان ، آنها كه عباسيان را از عزلت و نهانگاه خود تا تخت خلافت بركشيده بودند تا پيش از آنكه زمينه را براى اعلام خلافت و آشكار ساختن نام آنها آماده بيابند بهترين نهانگاه آنها را همين كوفه مىدانستند كه امويان را بر نمىتافت و بهترين محافظان آنها را همان مبارزانى يافتند كه نخستين نهال اسلام ايرانى را در برابر اسلام اموى در همين شهر كوفه كاشتند و از آن پاسدارى كردند تا آن را بدان پايه رسانيدند و طبيعى بود كه چنين جايى كه براى نخستين خلفاى عباسى هم كه هنوز خود را برآوردهء ايرانيان مىدانستند ، ناآشنا و بيگانه نبود كسانى چون حجاج خود را در آنجا عنصرى نامطلوب بلكه منفور بيابند .
مقدسى در كتاب احسن التقاسيم در مورد بناى بغداد به نكتهاى توجه كرده كه ديگران كمتر بدان توجه داشتهاند ، وى گويد : فضل و اعتبار بغداد به خراسان باز مىگردد چون اين شهر براى آنها ساختهشده « 1 » . آنچه مقدسى بدان توجه داشته و در اين عبارت بدان اشاره كرده اين است كه انتخاب بغداد بهعنوان پايتخت خلافت نوبنياد عباسى هم دنباله همان حركت عظيمى بوده است كه از خراسان شروع شده و مىبايستى در همينجا يعنى در قلمرو ايرانى استقرار مىيافته است .
و چون اخبار ديگرى كه پيرامون همين مسايل مربوط به استقرار عباسيان در اين منطقه در مآخذ تاريخى آمده در پرتو همين نكتهاى كه مقدسى بدان اشاره كرده مورد مطالعه قرار گيرند هريك مفهوم روشنترى خواهند يافت . مثل اين خبر كه منصور پس از مشورت با دهقان بغداد به شرحى كه گذشت ، شهر خود را نه در بغداد ، بلكه در سرزمين وسيعى كه مجاور بغداد بود و آنجا را دستهاى از اعراب تصرف كرده و در آنجا اقامت گزيده و نام آن را مزرعة المباركة گذاشته بودند ، بنا كرد و همه آن اعراب را از آنجا به جاهاى دور تر كوچانيد « 2 » . اين خبر
هامش
( 1 ) . احسن التقاسيم ، ص 302 « و فضل بغداد راجع الى خراسان لانها لهم به نيت » .
( 2 ) . دليل خارطه بغداد ، ص 6 .