گفتار بيست و دوّم پىآمد عمل حجّاج در افريقا
عمر بن عبد العزيز و جزيهء مسلمانى * اشرس و مردم ماوراء النّهر و جزيهء مسلمانى * نظر مورّخان معاصر دربارهء دعوت اسلامى در حملهء اعراب .
عمل حجّاج از آنجا كه به نفع حاكمان بود به سرعت در جاهاى ديگرى از قلمرو خلافت هم گسترش يافت ، و كارگزار خلافت در افريقا ، يزيد بن ابى مسلم در سال يكصدودو هجرى جان خود را بر سر اين كار گذاشت . يزيد بن ابى مسلم پيش از آنكه به كارگزارى افريقا گمارده شود در دستگاه حجّاج در عراق بود .
حجّاج پيش از مرگ خود دو تن از ياران و معتمدان خود را به جانشينى برگزيده بود يكى يزيد بن ابى كبشه بود كه در زندگى خود كارگزارى « صلوة و حرب » را به او واگذارده بود ، و ديگر همين يزيد بن ابى مسلم بود كه كارگزارى خراج را به عهدهء او گذاشته بود . و وليد بن عبد الملك خليفهء وقت هم پس از حجّاج آنها را