فرسخ . و از كرج تا اصفهان كه همه منازل آن را هم برشمرده پنجاه و چهار فرسخ آمده است . « 1 » ياقوت هم آن را شهرى در نيمهراه ميان اصفهان و همدان نوشته كه به همدان نزديكتر از اصفهان است ، و گويد كه فاصله آن تا بروجرد ده فرسخ و تا همدان سى فرسخ است . و لسترانج كه آن را در شرق نهاوند دانسته با استناد به آنچه مستوفى نوشته كه شهر در آن سوى كوههاى راسمند است ( كه امروز به نام راسبند خوانده مىشود ) گويد شايسته است كه موضع اين شهر را در نزديكى سرچشمههاى رودخانهاى كه از ساروق مىگذرد و در پيوندگاه رودخانه قرهسوى كنونى جستجو كرد . « 2 » در اينجا اين مطلب هم ناگفته نماند كه ياقوت ، در همين حدود ولى نه در محل كرج ابى دلف ، بلكه بين همدان و نهاوند در فاصله هفت فرسخى از هريك از آنها از كرج ديگرى نام مىبرد كه آن را بزرگترين شهر ناحيه رودراور خوانده . « 3 » ناحيه رودراور در نزهة القلوب مستوفى با محل تويسركان و توابع آنها منطبق مىشود . « 4 » و يعقوبى هم كه كتاب البلدان خود را در قرن سوّم هجرى تأليف كرده ، اين كرج را كه آن را منازل عيسى بن ادريس خوانده در دو منزلى نهاوند نشانى داده و آن را از ناحيهاى از اصفهان شمرده به نام فائق و فاصلهء آن را تا شهر اصفهان شصت فرسخ نوشته است . « 5 » به هر حال در تطبيق اين خصوصيّات و ارقامى كه ذكر مسافات آنجا با شهرهاى مجاور آمده اين مطلب نبايد از نظر دور بماند كه محلى كه امروز به نام كرهرود خوانده مىشود ، در مجاورت شهر اراك ، بهترين نشانى تواند بود كه محقّقان را در همانجا يا در پيرامون آنجا به محل يا آثار آن شهر قديم راهنمائى كند .
كرج در قرن سوّم هجرى كه جغرافىنويسانى همچون قدامة بن جعفر و
هامش
( 1 ) . نبذ من كتاب الخراج ، المسالك و الممالك ، ص 199 تا 200 .
( 2 ) . لسترانج ، بلدان الخلافة الشرقية ، ص 232 و 233 .
( 3 ) . معجم البلدان ، 4 / 251 .
( 4 ) . نزهة القلوب ، چاپ ليدن ، ص 73 .
( 5 ) . يعقوبى ، البلدان ، ص 272 - 273 . اين فائق به گفتهء ياقوت فاتق و معرّب هفته است .