هيثم بن عدّى و كتاب او دربارهء كوچ اعراب به خراسان و سواد
يكى از كتابهاى هيثم بن عدى دربارهء كوچ اعراب به خراسان و سواد بود كه ابن نديم از آن به نام « كتاب نزول العرب بخراسان و السواد » ياد كرده « 1 » و ابن خلكان هم آن را در شرححال هيثم آورده است . « 2 » هيثم از راويان و اخباريان معروف قرن دوّم هجرى بوده ، و طبرى هم در تاريخ بزرگ خود در موارد چندى از او روايت كرده ، وفات او را در سال 207 هجرى در خانهء حسن بن سهل وزير ايرانى مأمون در فم الصّلح نوشتهاند . خاندان هيثم خود از اعراب مهاجر در همين منطقه سواد بودهاند . پدر او به واسط ، محلّى بين بصره و كوفه كوچيده بود ، و خود او به كوفى معروف بود . وى در دستگاه خلفاى نخستين عبّاسى ، منصور و مهدى و هادى و هارون و از منادمان هم مجلس آنها بود . از اينكه كتابها و نوشتههاى او بيشتر دربارهء رويدادها و مسائل همين منطقهء سواد و ايران بوده ، معلوم مىشود او در اين قسمتها داراى اطّلاعاتى درست و مورد اعتماد بوده و آن خلفا هم از همين اطّلاعات او استفاده مىكردهاند . از جمله كتابهاى او در اين زمينه كه ابن نديم ذكر كرده ، يكى كتاب « خطط الكوفه » بوده دربارهء تقسيم اراضى آنجا بين اعراب مهاجر و محلههاى آنها ، و ديگر كتابى بوده دربارهء واليان كوفه و ديگر كتابى دربارهء قضات بصره و كوفه ، و كتابى دربارهء تاريخ ايرانيان و بنى اميّه ، و كتابى به نام اخبار حسن بن على بن ابيطالب ( ع ) . و كتابى هم به نام اخبار الفرس . چنين مىنمايد كه آنچه اين مؤلّف آگاه را واداشته كه تنها از كوچ اعراب به دو منطقهء خراسان و سواد در كتاب خود سخن گويد نه از همهء مناطق ايران ، اين بوده كه اين دو محل گذشته از كثرت جمعيّت اعراب در آنها و اثرى كه در زندگى اجتماعى و سياسى آنجاها داشتهاند ، بيشتر از آن نظر مورد توجّه او بوده كه با خلافت عبّاسيان و مبارزهء آنها با اعراب كه
هامش
( 1 ) . الفهرست ، چاپ تجدد ، ص 112 .
( 2 ) . وفيات الاعيان ، ج 5 / ص 157 به بعد .