بعد چنان نيرومندانه در زبان و ادبيات عربى اثر گذاشت كه آن را آمادهء گسترش در هرسوى از جهان خلافت ساخت و آن را به چنان پيشرفتى رسانيد كه توانست چنان مجموعهء عظيمى از كارهاى علمى و ادبى به وجود آورد . » « 1 »
* * * مطلب ديگرى كه دربارهء اسلام ايرانى مورد توجه پژوهندگانى كه در اين زمينه به تحقيق پرداختهاند گرديده است ، سابقهء فكرى فلسفى و وجدان دينى است كه ايران اسلامى را به ايران پيش از اسلام مىپيوسته است . به گفتهء استاد كربن جهان ايرانى در درون مجتمع اسلامى از همان آغاز خود يك مجموعهء مشخص و متكاملى را تشكيل مىداده و به همين سبب فقط هنگامى خطوط و علائم مشخصكنندهء آن به خوبى آشكار مىشود و مىتوان آن را به درستى شناخت كه جهان روحى و معنوى ايرانى را در پيش از اسلام و در دوران اسلامى همچون مجموعهء واحد و جدائىناپذير در نظر بگيريم ، زيرا آن دو در واقع نه تنها از يكديگر جدا نيستند بلكه يكى ادامه و استمرار ديگرى است . همچنانكه شناخت معمارى و هنر ايران نيز جز با در نظر گرفتن همين وحدت ناشى از ادامه و استمرار پيش از اسلام و دوران اسلامى آن ميسر نيست . « 2 »
لوئى ماسينيون نيز در آنچه آن را « زمينهء معنوى اسلام ايرانى » خوانده به حق وجود يك نوع عرفان قديمتر را تشخيص مىداده يعنى وجود امرى كه ضامن و شاهد ادامه و استمرار وجدان دينى ايرانى است . وى اسلام ايرانى را معلول و ماحصل قبول پرشور عقيدهاى جديد و آسمانى در محيطى آگنده از فرهنگ و تمدنى كهن مىشمرد . محيطى كه در پرتو ايمان و اعتقاد جديد خود عالم مشهود را از درون منشورى پرتو گرفته از اساطير باستانى خود نظاره مىكند . « 3 »
هامش
( 1 ) .Clement Huart , A History of Arabic Literature , Khayat oriental Reprints , Beirut , 1966 . P . 63( 2 ) .En Islam Iranien Tom I . P , XXVII( 3 ) . از سخنرانى هانرى كربن در مجلس يادبود استاد فقيد لوئى ماسينيون در دانشكده ادبيات -