گفتار ششم اصلاحات مالى انوشروان و اثر آن در پيشرفت و گسترش نظام ديوانى ايران اصلاحات مالى بدانگونه كه طبرى نوشته * اصلاحات مالى در تاجنامهء انوشروان * نظام اجتماعى در ايران و طبقهء دهقانان * بقاء نظام ديوانى ايران و حفظ دفاتر مالياتى قديم .
يكى از آثار ارزشمند ايران ساسانى كه به ايران اسلامى انتقال يافت و ادارهكنندگان دولت خلفا هم ارج و بهاى آن را دريافتند و كموبيش آن را حفظ كردند نظام ديوانى و به ويژه نظام مالى و خراجى « 1 » ايران بود كه پس از اصلاحى
هامش
( 1 ) . « خراج هرچند ظاهرا عربى مىنمايد ولى از فارسى بدان زبان راه يافته . اين كلمه در پارسى ( پهلوى ) به صورت خراگ و براى ماليات املاك مزروعى به كار رفته و در تلمود هم اين كلمه را به صورت خاراگاو به معنى ماليات سرانه ( جزيه عربى - گزيت پهلوى ) مىتوان يافت .
استعمال خراج به جاى جزيه در عربى هم تا نيمههاى قرن دوم هجرى معمول بوده و از آن زمان مرز بين اين دو كلمه خراج و جزيه مشخص شده ، خراج براى ماليات ارضى و جزيه براى ماليات سرانه به كار مىرفته است . . . » ( كريستنسن ، ايران در زمان ص 118 )