گفتار پنجم نخستين آشنائى اعراب مسلمان با نظام ديوانى ايران و پىآمدهاى آن
توضيحى لازم براى رويدادى مهم * قرار خليفه با قبيلهء بجيله * انصراف از تقسيم اراضى و اثر نظام آبيارى در آن * نمونهاى از زد وخورد بر سر تقسيم آبها .
در مقدمهء جلد اول اين كتاب اجمالا به اين مطلب اشاره شده بود كه هنگامى كه اعراب مسلمان بر مدائن پايتخت دولت ساسانى دست يافتند و بر همهء عراق كه در آن هنگام استان مركزى ايران بود مسلط شدند و ديوان خراج و مجموعهء نظام مالى ايران را در اختيار گرفتند خود را با سازمانى منظم و تا حدى پيچيده روبرو يافتند كه تصرف در آن را نه در حد توانائى خويش ديدند و نه به مصلحت خود يافتند و به همينسبب و به حكم ضرورت در نظام موجود تصرفى نكردند و به جاى آن سنت خويش را كه تقسيم اراضى مفتوحه بود تغيير دادند و براى خراج