كنند ، در اين صورت مانند شخص سرگردانى هستند كه در بيابانى راه گم كرده است و شياطين از يك سو او را به بيراهه مىخوانند و يارانش از طرف ديگر او را به مسير خود دعوت مىكنند و او نمىداند چه كند و بين راه و بيراهه مردّد است و عزم راسخى ندارد و بر سر دو راهى سقوط و نجات گرفتار شده ، ( استهواء ) به معناى ساقط كردن و پايين آوردن خود است ، و ( ردّ ) بر عقب كنايه از گمراهى و ترك هدايت مىباشد .
و در آخر مىفرمايد : اى پيامبر بگو تنها هدايت خدا ، هدايت است ، چون موافق فطرت انسان مىباشد و اين هدايت است كه انسان بايد دعوت آن را اجابت كند و دعوت شياطين را طرد نمايد ، چون يگانه مرجعى كه تمام امور دنيا و آخرت ما به دست اوست ، همانا خداى متعال است و امر پروردگار به اينكه مردم مسلمان شوند ، خود مصداقى براى هدايت الهى است ، يعنى ما از ناحيهء غيب مأمور شدهايم كه در برابر خدا تسليم باشيم ، چون او پروردگار عالميان است و مراد از اسلام تنها اقرار به توحيد و نبوّت نيست ، بلكه مراد اين است كه انسان در همهء امور تسليم خداى متعال شود چون وحدت خدا لازمهاش وحدت دين است و اين دين همان اسلام است ، يعنى تسليم شدن در برابر خدا در اعتقاد و عمل و دين نظام الهى است كه شامل احتياجات و لوازم بشر براى سعادت دنيا و آخرت او مىباشد .
( 72 )
( وَ أَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ )
: ( و اينكه نماز را به پاى داريد و از او تقوى داشته باشيد و اوست خدايى كه بسوى او محشور مىشويد ) ، يعنى ادامهء امر جملهء قبلى است و مىفرمايد : ما مأمور شدهايم كه تسليم پروردگار عالميان باشيم و نماز به پا داريم و از او بپرهيزيم و با ذكر كلمهء ( و اتقوه ) تمامى عبادات و اعمال دين را خلاصه كرده و از ميان همهء آنها نماز را اسم برده به جهت اهميّتى كه داشته ، چون در اهتمام قرآن نسبت به نماز جاى هيچ ترديدى نيست و در آخر مىفرمايد او خدايى است كه بازگشت و حشر همهء شما به سوى او و حساب و جزاى بندگان به دست اوست ، پس سزاست كه مردم تسليم او شده و از غضب او بترسند .