فرو گزار نكرديم ) ، ( دابّه ) يعنى هر حيوانى كه در زمين مىجنبد و ( طائر ) پرندهء در هوا را گويند و ( امّت ) گروهى از مردم هستند كه در هدف واحد اشتراك دارند ، مثلا دين يا سنّت يكسان و يا وحدت زمان و مكان آنان را مجتمع ساخته است و آيه شريفه مىفرمايد : همهء جنبندگان زمينى يا پرندگان آسمانى همه امّتهايى مانند شما هستند ، يعنى مقاصد و غايات معيّن و واحدى دارند و در مقاصدى مانند رزق و جفتگيرى و تهيه مسكن و چگونگى زندگى با هم مشابهت دارند ، و نيز مانند انسان داراى آراء و عقايد اجتماعى و فردى هستند كه اجتماعشان بر اساس آنها بنا شده است ، امّا در اين آيه جهت اشتراك ديگرى نيز ذكر شده و آن مسأله بازگشت به سوى خداست ، چون حشر يعنى بازگشت و اجتماع مردم به سوى خداوند بوسيله برانگيختن و از جاى كندن و به سوى كارى بسيج دادن و ملاك در حشر انسان زندگى ارادى و شعورى است كه انسان مىتواند راه سعادت يا شقاوت را به ميل خود اختيار كند .
در حيوانات نيز همين شعور ، منتهى به نحوى نازلتر وجود دارد و اينكه خداوند انسانها و حيوانات را براى جزا دادن در قيامت محشور مىكند ، دال بر تساوى آنها با انسان ، در شعور و اراده نيست ، و ليكن مرجع در حسابرسى همه آنها يكى است و آن صواب دادن به نيكان و انتقام گرفتن از ستمكاران مىباشد و نيكوكارى و ستم در حيوانات هم جريان دارد و حشر دائر مدار همين امر است .
امّا اينكه فرمود :
( ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ . . . )
يعنى كتاب تكوين و آفرينش و لوح محفوظ كامل و تمام است و از هيچ چيز در آن فرو گزار نشده است و يا آنكه قرآن كريم كه كتاب الهى است كامل و تمام است و در آن بيان همه چيز آمده است ،
( وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ )
« 1 » ، ( ما كتاب را در حالى بر تو نازل كرديم كه بيان كنندهء هر حقيقتى است ) .
هامش
( 1 ) - سورهء نحل ، آيه 89 .