( لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ ، يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ )
« 1 » ، ( براى هر اجلى نوشتهاى است ، خداوند محو مىكند آنچه را بخواهد و تثبيت مىنمايد آنچه را اراده كند و نزد اوست ام الكتاب ) .
اجل مسمّى در ام الكتاب ثبت شده و لذا تغيير ناپذير است ، امّا اجل معلّق يا مبهم در لوح محو و اثبات نوشته شده و يا امّ الكتاب قابل انطباق است بر حوادثى كه در خارج ثابت بوده و مستند به اسباب عام و تخلف ناپذير مىباشند و لوح محو و اثبات قابل انطباق بر همان حوادث است و ليكن نه از جهت استناد به اسباب عامّه ، بلكه از نظر استناد به اسباب ناقصى كه در خيلى از موارد ، از آنها به ( مقتضى ) تعبير مىكنيم كه ممكن است با موانعى برخورد بكند ، و از تأثير باز بماند و ممكن هم است اثر نمايد .
مثلا نور خورشيد را ما اطمينان داريم كه بعد از گذشتن شب ، آفتاب طلوع خواهد كرد ، ليكن ممكن است مقارن طلوع آفتاب كرهء ماه يا ابر و يا چيز ديگرى بين خورشيد و كرهء زمين حائل شده و از روشن شدن زمين جلوگيرى كند همچنانكه ممكن هم هست كه چنين مانعى پيش نيايد و آفتاب طلوع كند .
پس طلوع آفتاب به تنهايى نسبت به روشن كردن زمين ، سبب ناقص و به منزلهء « لوح محو و اثبات » در بحث ما است و همين طلوع به ضميمه نبودن مانعى از موانع نسبت به روشن كردن زمين « علت تامّه » و به منزلهء « امّ الكتاب » و « لوح محفوظ » در بحث ما است .
بدن انسان نيز با تركيب خاصّى كه بدن او را تشكيل مىدهد با همهء اقتضائات محدودى كه در اركانش هست اقتضاء مىكند كه چه بسا صد يا صد و بيست سال عمر بكند ، اين اجلى است كه در لوح محو و اثبات ثبت شده ، امّا تمامى اجزاى هستى با اين ساختمان بدن ارتباط و در آن تأثير دارند و چه بسا اسباب و موانعى كه در اين اجزاى هستى از شمارش بيرون هستند با يكديگر برخورد نموده و همين اصطكاك آنها باعث
هامش
( 1 ) - سورهء رعد ، آيه 41 .