كمك در امر يا حادثهء مهمّى كه انسان به تنهايى توان انجام آن را ندارد ، پس اتصال به خداى متعال و ثبات و استقامت ، طريقه كمك و مدد الهى است و اين فايده صبر و نماز است ، چون صبر ، هر بلاى بزرگى را كوچك مىكند و نماز ، يعنى توجه و رو كردن به جانب خدا و اعتماد كردن به ستونى كه هرگز منهدم نمىگردد و سببى كه هرگز قطع نمىشود ،
( وَ إِنَّها )
: و همانا نماز
( لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ )
: ( بسى دشوار و سنگين است جز بر خاشعين و متواضعان ) يعنى كسانى كه در پيشگاه الهى خوار و ذليلند و قلبهاشان از خوف الهى دردمند است و خضوع مشتمل است بر عمل جوارح و اعضاء ، اما خشوع بر تأثر قلب اطلاق مىشود ، امام صادق عليه السّلام مىفرمايند : ( حضرت على عليه السّلام اين گونه بودند كه هرگاه حادثه مهمّى برايشان پيش مىآمد به نماز مىايستادند و اين آيه را تلاوت مىنمودند كه « مدد جوييد از صبر و نماز . . . » « 1 » .
( 46 )
( الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ )
: ( كسانى كه گمان دارند كه به پيشگاه پروردگار خود مىروند ) ، منظور از ظنّ اعتقاد و يقين است منتها ظنّ براى تدرّج به كار مىرود ، حتى در ادراك جازم و قطعى كه همان علم مىباشد ،
( وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ )
: ( و گمان دارند كه بسوى خدا باز مىگردند ) ، يقين به معاد ، ايمانى است كه مؤمن را به استقامت و اداى تكليف و حق بندگى وا مىدارد ، پس در قيامت مىگويند ، بخوان كتابت را و او مىگويد : كه من ظنّ داشتم به ملاقات اين محاسبه و ديدار پروردگار
( فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ ، إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ )
« 2 » .
به كار بردن كلمه ظّن گوياى آنست كه براى توجّه به پروردگار و انجام تكاليف همان
هامش
( 1 ) - بعضى مفسّرين مراد از صبر را در اين آيه ، روزه دانستهاند .
( 2 ) - سوره حاقّه آيه 19 .