انسان است كه حدّ شستن آن از آرنج تا سر انگشتان است كه به قرينهء عبارت ( الى المرافق ) مىفهميم كه منظور از شستن دست ، شستن از مرفق تا نوك انگشتان مىباشد و شستن طبيعى همواره از بالا به پايين است كه باعث زدودن كثافات مىگردد و امّت اسلام اجماع دارد كه وضوى كسى كه از بالا به پايين دست خود را مىشويد صحيح است ، چون ( الى المرافق ) قيد براى موضوع يعنى ( ايديكم ) است نه براى حكم يعنى ( فاغسلوا ) و مسح ، كشيدن دست و يا هر عضو ديگر لامس است بر شىء ملموس ، بدون آنكه حائلى بين لامس و ملموس باشد ، اين فعل اگر بدون ( باء ) استعمال شود استيعاب و شمول را مىرساند و اگر با حرف ( باء ) مفعول بگيرد دلالت مىكند بر اينكه بعضى از ملموس لمس شده نه همهء آن و به اقتضاى روايت مسح سر فى الجمله واجب است و مقدار آن قسمتى از سمت جلو سر و بالاى پيشانى است .
و امّا مسح پاها ( ارجلكم ) عطف به ( على رؤوسكم ) مىباشد و علّت نصب لام در آن اين است كه ( ارجلكم ) عطف به محل ( على رؤوسكم ) شده است كه موضع مفعولى و نصب مىباشد و مراد از مسح پا كشيدن دست از نوك انگشتان تا برآمدگى پا است ، امّا اهل سنّت به استناد بعضى اخبار مىگويند مراد از مسح شستن خفيف است و لذا در وضو پاى خود را مىشويند امّا اين معنا علاوه بر مخالفت با سنّت ائمه اهل بيت با ظاهر عبارت در قرآن نيز منافات دارد ، و مراد از ( كعبين ) استخوان بر آمده در پشت پاى آدمى است و بعضى گفتهاند به معناى غوزك پا يعنى استخوان برآمدهء نقطهء اتصال قدم به ساق آدمى است كه در اين صورت در هر يك از پاهاى انسان دو كعب وجود دارد ، و عبارت ( ان كنتم جنبا فاطّهّروا ) معطوف به عبارت ( فّاغسلوا وجوهكم ) است ، چون آيه در صدد بيان مشروط بودن صحت نماز به طهارت است ، يعنى تقدير كلام اين است كه اى مؤمنان زمانى كه خواستيد نماز بخوانيد ، صورت و دستهاى خود را بشوييد و سر و پاى خود را مسح كنيد ، البته در صورتى كه جنب نباشيد ، امّا اگر جنب بوديد بايد طهارت كسب كنيد ، به وسيله غسل جنابت و در نتيجه از عبارت استفاده مىشود كه تشريع وضو مخصوص
ترجمه خلاصه تفسير الميزان ( فارسى ) — صفحة 464
مساهمون: فاطمه مشايخ
ص٤٦٤