فرموده در قريهء ارتلى كه سابق بر اين حكم به ساختن چند دست عمارت در آنجا فرموده بودند تشريف برده . اين قريه قريب به ولايت بايزيد مىباشد كه از ولايات روم است و در كوههاى اين قريه چندان شكار قوچ و ميش به هم مىرسد كه از شمار و حساب بيرون است و در دامنهء كوه آقرى واقع است كه از جبال عظيمه است . در آنجا چند روزى مشغول به عيش و نشاط و شكار شده باز از ارس عبور فرموده و به قلعهء سردارآباد تشريف آوردند و اين سردارآباد قلعه ايست كه حسين خان سردار احداث نموده قريب به هفت فرسخى ايروان و نهرى كه از رودخانهء ارس احداث كرده به صحراى سردارآباد جارى ساخته و در ايام منازعهء دولت عليه ايران و روم ارامنهء بسيار از رعاياى بايزيد و ديادين و قارص و آخسقه كوچانيده به ميان آن قلعه آورده سكنى داده است .
در آن زمان كه نايب السلطنهء مرحوم وارد آن مكان شده قريب به پانصد جفت از كتان و غيره در ميان آن قلعه مشغول به زراعت بودند و قلعهاى بسيار مستحكم ساخته شده بود ، نايب السلطنهء مرحوم استحكام آن قلعه را نپسنديده مىفرمودند كه با وجود قلعهء ايروان اين قلعه به اين استحكام ضرور نبود و مقتضى صلاح دولت نيست و بالاخره صدق مضمون ارباب الدول ملهمون ظاهر گرديد چنانكه از سياق كلام آينده معلوم خواهد شد . از آنجا كوچ فرموده به تماشاى اوچ كليسا كه در سه فرسخى قلعه و شهر ايروان است تشريف بردند و اين كليسايى است كه معتقد ارامنه و نصارى آن است كه حضرت عيسى على نبينا و عليه السلام به سه روز بعد از رفع نزول به آن زمين فرمودهاند و بعد از بيت المقدس معبدى عظيمتر از اين معبد براى ملت نصارى در هيچ مكان نيست و اين كليسا سيصد سال بعد از رفع عيسى ساخته شده است كه حال هزار و پانصد سال متجاوز است و چنان حجارى و وصالى نمودهاند كه گويا در اين مدت مديد فتورى به اين بنيان راه نيافته و علماى بزرگ نصارى از رهبانان و قسسيان در آن كليسا مقام دارند و چندان از نذر و صدقات و نياز در اين سنوات بدانجا آوردهاند كه از حساب بيرون است ، صور پيغمبران و حواريون و صورت حضرت عيسى و مريم به نوعى در آنجا مكرر نقش كردهاند كه هيچ نقاشى مثل آن را نمىتواند تصوير نمايد و چندان اسباب و زينت از طلا و مرصع آلات به خصوص خاجهاى مكلل به الماس به نظر آمد كه خيرگى در ابصار و
تاريخ نو ( شامل حوادث دوره قاجاريه ) ( فارسى ) — صفحة 26
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٢٦