عراق امير نمود ، و رفتن سعد به عراق - اطلّاع مثنى از قدوم سعد و انتظار وى ، وفات مثنى به واسطهء جراحاتيكه در وقعهء قسّ الناطف به او رسيده ، قبل از ورود سعد به يكروز ، ورود سعد به شراف ، اجتماع طايفهء اسد و كنده و سپاه مثنى با معن بن حارثه برادر مثنى نزد سعد ، كه عدد لشكر اسلام به سى هزار رسيد . تزويج نمودن سلمى زوجهء مثنى بن حارثه را ، رفتن سعد از شراف به عذيب ، و از عذيب به قادسيّه ، نزول وى ميانهء عتيق و خندق به حوالى قنطره و قديس ، متوقّف شدن در آنجا دو ماه ، فرستادن سعد سريه به اطراف عراق و نهب و غارات بكسكر و انبار براى طعام و آذوقهء لشكر اسلام ، تظلم اهل اطراف دجله و فرات به يزدجرد از تطاول لشكر اسلام ، مشورت يزدجرد ملك عجم با رستم فرخّزاد براى دفع مسلمين ، اجتماع سپاه عجم به امر يزدجرد در ساباط به سردارى رستم ، و فيروزان ، و جالينوس ، و مهران ابن بهرام الرّازى ، فرستادن سعد چند نفر از اشراف مسلمين را نزد يزدجرد به امر عمر ، رفتن ايشان نزد يزدجرد و مكالمهء رسل با او ، و بىاعتنائى وى به آنها و مراجعت ايشان ، بيرون آمدن رستم ، و هرمزان ، و جالينوس از مد اين با صد و بيست هزار لشكر ، و سى و سه فيل جنگى و روانه شدن بقادسيّه - كراهت رستم از محاربهء مسلمانان و به تأنى آمدن و صلحجوئى كردن . گويند آمدن او از ساباط تا قادسيّه چهار ماه به طول انجاميد . ورود رستم به قادسيّه و تلافى فئتين ، مقاتله كردن با عجم روز دوشنبه ماه محرّم ، مقاتلهء شديدى كه بسيارى از طرفين به قتل رسيدند تا غروب آفتاب ، و رجوع فئتين به معسكر خود اينروز به يوم ارماث موسوم است . مقاتله كردن فريقين روز سهشنبه ، ورود قعقاع بن عمر تميمى و هاشم بن عتبه با لشكر عراق كه در شام بودند در اينروز به ميدان جنگ . مقاتله كردن آنها با عجم به قتل آوردن قعقاع بن ذو الحاجب و فيروزان دو سردار عجم را و شكست عجم به قتل آنها ، اينروز بيوم اغواث موسوم است . عدد مقتولين مسلمين دو هزار و مقتولين عجم به ده هزار رسيد . مقاتله كردن فريقين روز چهارشنبه كه بيوم اعماس موسوم است ، از اول طلوع افتاب تا عصر و اشتداد مقاتله از عصر تا تمام شب كه به ليلة الهرير موسوم شد ، و تا صبح و از صبح تا ظهر مقاتله و محاربه به طول انجاميد ، فرار لشكر عجم در ظهر آن روز ، بقتل رسيدن رستم فرّخزاد به دست هلال بن علقمه و تعاقب كردن زهرة ابن الحوى التميمى « 1 » منهزمين را و
هامش
( 1 ) . اين نام در متون مختلف ضبطهاى مختلفى دارد : طبرى ، زهرة بن الحويه . كامل ابن اثير ، زهرة بن حيوة ، فتوح البلدان ، زهرة بن حويه . معجم البلدان ذيل ( كوثى ) زهرة بن جؤيّة .