وجه مدخلى نيافته و كارى پيش نبرده ، بس عنان بجانب مراجعت منعطف و زمام عزمش به طرف بازگشت منصرف گرديد . بعد از ورود مواكب محمد حسن خان باصفهان خبر رسيد كه آزاد خان از آذربايجان حركت و به سمت عراق عزيمت نموده ، عنان استقلال بسوى آن ملك ارم تمثال گشوده است . محمد حسن خان بوصول اين ( خبر ) از دار السلطنهء اصفهان توجه بجانب بيرون و از بيرون راهنورد كوه و هامون گرديده ، در خارج دار المؤمنين كاشان رايات جلالتش سر باوج گردون كشيده ، چون دو سه روز در كاشان شمع دولتش محفلفروز بود پيشتازان اردوى آزاد خان در بلده المؤمنين قم شورش و تلاطم افكنده ، محمد حسن خان با آن مقدار جمعيتى كه داشت معارضه و مقابلهء با لشكر گران آزاد خان را بر خويشتن صلاح و آن مجادله را موجب فوز و فلاح نديده ، از راه سياهكوه و مرنجاب سبكىبخش عنان و گرانى ده ركاب و باعمال خوار و ورامين رسيد ، از آنجا راهنورد مراحل مازندران گرديد . آزاد خان بعد از قطع طريق بدار السلطنهء اصفهان دخول و رسم خويش و عادت پيش را معمول و يك چند توقف نموده ، بتدارك لشكر و اسباب تهيهء سفر مشغول شد . بعد از مرمت احوال و تعمير اركان استقلال در غايت اعزاز و اجلال عزيمت تسخير مازندران را در خيال آورده ، از دار السلطنهء اصفهان رفع رايات آسمان شان و مرحلهبمرحله با نهايت تعجيل هم عنان به راه مقصود عنان بر يكران سپرده ، تا ماه رايتش از افق فيروز كوه طالع و برق خاطف شوكتش از نواحى مازندران لامع گشت . محمد حسن خان محمد خان قاجار قوانلوى عموزادهء خود را كه بيگلر بيگى الكاى دار المرز بود با گروهى از لشكر بضبط معبر آمل مقرر و بساير معابر نيز مستحفظ فرستاده و ضبط هرمعبرى را بفرقهاى از اهل ولايت و گروهى از سپاه با جلادت داده ، خود با بقيهء عساكر در محل علىآباد كه در سر راه فيروزكو واقعست توقف كرده ، چون اوسع و انسب طرق مازندران راه فيروزآوه بود و آن زمينى است سنگلاخ و كوهيست شماخ آزاد خان در دخول آن گستاخ نگرديد ، عنان بازپس كشيد و از فيروز كوه مراجعت كرده ، از راه طالقان روى بقزوين آورده ، از قزون عزم تصرف گيلان زمين نموده ، مسالك مصاعب آن حدود را بپاى سعى پيموده
تاريخ گيتى گشا ( در تاريخ سلسله زنديه ) ( فارسى ) — صفحة 55
مساهمون: محمد صادق موسوى اصفهانى
ص٥٥