هرچند به گِرد اين جهان مىگردم * زين چنبر گردان سر و بن پيدا نيست
اتّفاق اهل هند است كه حضرت بارى نخست پنج عنصر آفريد چهار مشهور و پنجم يعنى آكاس . بعد از آن شخصى تجرّد نهادى ، دانش نژادى را كه مسمّى به برهماست به اختلاف روايات از كتم عدم به جلوهگاه وجود آورد و او را وسيلهء ابداع آفرينش و سبب ايجاد عالم ساخت و مراد از عنصر آكاس عوام هند مىگويند آسمان است و خواصّ ايشان [ 8 ] تكذيب اين مىنمايند و مىگويند كه حكماى هند قايل به وجود آسمان نيستند و آنچه مرئى مىگردد همين هواست و كواكب ، ذوات قدسيّهء بزرگان سلف است كه به وسيلهء رياضات نفس الامريّه و عبادات قدسيّه ، نورانىهياكل و روحانىپيكر شدهاند و تخلّق به اخلاق الهى و تشبّه به اوصاف سبحانى پيدا كرده بر مدارج ارتفاع سرورى مىنمايند . [ و به ارادت نفسيّه در عالم علوى طيران مىفرمايند . بعضى به [ مرتبهء ] « 1 » كمال رسيدهاند ، ستارههاى بزرگ شده هرگز به عالم سفلى رجوع نمىنمايند ، و بعضى كه دون مرتبهء كمالاند به قدر حال بر آسمان بلندى رسيدهاند ، سرورى نموده باز به عالم سفلى مراجعت مىكنند ] « 2 » . پس عنصر آكاس چنانچه در كتب مبسوط ايشان مذكور است معنى ديگر دارد و از آنجا معلوم نمايند كه بيان آن در اينجا [ موجب ] « 3 » تطويل است .
شعر
بر هرسر نوكِ خامه حرفى دگر است * وان درّ يقين به بحر ژرفى دگر است
از حرف نگار اين گره نگشايد * دانستن « 4 » اين راز شگرفى دگر است
و برهما 16 انسان را به اذن خالق از مكمن خفا به منصّهء ظهور آورده ، چهار گروه ساخت .
برهمن ، كهترى ، بيس ، سودر . طايفهء اوّل را به جهت مجاهدات و رياضات و حفظ احكام و ضبط حدود معيّن ساخته ، پيشوايى معنوى به آنها مفوّض گردانيد . و گروه
هامش
( 1 ) . پ : ندارد ، از ش افزوده شد .
( 2 ) . در پ : مطالب بين [ ] پس از « شعر » آمده است .
( 3 ) . پ : ندارد ، از ش افزوده شد .
( 4 ) . نسخهها : داننده .