و گرنه هردو ببخشيدى او به وقت كرم * اميد بنده نماندى به ايزد متعال « 1 »
استاد اسدى طوسى 150
در روزگار سلطان محمود ، استاد فرقهء شعراى خراسان بود و او را ، به كرّات ، تكليف نظم شاهنامه كردند و او پيرى و ضعف را بهانه كرده استغفار كرد و ديوان او متعارف نيست و در مجموعهها شعر او به نظر درنمىآيد . و فردوسى را كه شاگرد اوست هميشه اشارت به نظم شاهنامه مىكرد ، تا آخر چنان شد . و چون فردوسى از غزنين گريخته به طوس رفت و از آنجا به رستمدار و طالقان شتافته باز به طوس مراجعت نمود ، در حين قرب وفات ، اسدى را بخواند و گفت : وقت رحلت است و از شاهنامه قليلى مانده كس را قوّت نباشد كه باقى به قيد نظم درآرد . اسدى گفت :
اى فرزند غمگين مباش . اگر حيات باشد من به اتمام رسانم . فردوسى گفت : اى استاد تو پيرى ، مشكل كه اين كار از تو كفايت شود . اسدى گفت : ان شاء اللّه « 2 » بشود .
در همان چند روز شروع كرد از اوّل استيلاى عرب بر عجم تا آخر كه چهار هزار بيت مىشود به قيد نظم درآورد و فردوسى هنوز زنده بود كه به نظرش درآورد خوشحال شده بر ذهن مستقيم استاد آفرين خواند « 3 » . اسدى مناظرهها را به غايت خوب گفته و اين دو بيت از مناظرهء شبوروز است :
نظم
بشنو از حجّت و گفتار شبوروز به هم * [ 60 ] سرگذشتى كه ز دل دور كند شدّت غم
هامش
( 1 ) . قصيدهاى است مطوّل در 79 بيت . ر ك : گنج بازيافته ( بخش نخست ، ص 13 ) ، اين قصيده به ضميمهء ديوان عنصرى هم چاپ شده است ، ر ك : ديوان عنصرى ، ص 166 - 161 .
( 2 ) . پت : ان شاء اللّه تعالى .
( 3 ) . قول فرشته نادرست است . دولتشاه سمرقندى اسدى را ، به غلط ، استاد فردوسى دانسته و از آن پس نيز اين اشتباه در بعضى تذكرهها رسوخ يافته و حتى دانشمندانى چون هرمان اته ، و براون به اشتباه به اين نكته اشاره كردهاند .