آمدى در اين امّت سعيد به مدّت « 1 » غير مديد موجود شد و آنچه در هزار شمار يافتى ، اين جا در صد معدود گشت .
و قد نقل عن ابن عبّاس - رضى اللّه عنه - أنّه قال : الدّنيا جمعة من جمع الآخرة سبعة آلاف مسنة و قد مضى ستّة آلاف و ليأتينّ عليها مئون . ( 84 - ر ) و بر ناظران نظرات رحمان ، بر وجوه مصالح اين امّت عالى شأن ظاهر باشد كه از لطف بىحدّ و عدّ « 2 » ، در هر سر سال صد ، بعد از بعثت به حكم حديث ناطق به تجديد موعود انّ اللّه يبعث لهذه الامّة على « 3 » رأس كلّ مائة سنة من يجدّد لها دينها ، رواه ابو داود . سلطان شريعت را سطوت ظاهر و قهرمان ملّت را قاهريّت ظاهر شده است . چراغ خلوت حقيقت در گرفته و پير شريعت جوانى از سر گرفته است .
و چون رحمت واسعه شامل حال ارباب مائهء تاسعه گشت و قاعدهء تجديد نسبت با ايشان سمت تحديد « 4 » يافت و حكم سابق در فرقهء لاحق تأكيد پذيرفت ، از مبادى « بضع سنين » « 5 » كه سال ظهور دولت و اقبال آل بايندر است تا سنهء سبع و ثمانين كه رأس حقيقى مائه بود ، اسباب اين تجديد هر ساعت از مكمن غيب روى مىنمود و موانع ارتفاع مىپذيرفت و مقتضيات از تتق كمون به منصّهء ظهور و بروز مىآمد .
و امام ابو السّعادات ابن اثير كه از كبار علماى محدّثين است ، در كتاب جامع الاصول در تحقيق معنى حديث مذكور گفته : لازم نيست كه مبعوث در رأس مائه يك كس باشد ؛ چه گاه باشد كه [ تكفّل امر تجديد يك كس تواند نمود و گاه باشد كه ] به متعدّدى محتاج باشد ، و نيز گفته : لازم نيست كه مبعوث از براى تجديد مائه فقها باشند ، چه اگر انتقاع امّت به فقها بسيار است ، در امور دين بسى « 6 » انتفاعات ايشان به غير فقها هم متحقّق است ، مثل اولى الامر و اصحاب حديث ( 84 - پ ) و قرّا و وعّاظ و اصحاب طبقات از زهّاد ، و نيز گفته : گاه باشد كه در نزديكى رأس مائه قومى به امور دين قيام نمايند و دين را
هامش
( 1 ) .P: مدتى
( 2 ) .P: عدد
( 3 ) .PF: كلّ رأس
( 4 ) .F: قاعدهء تجديد . . . يافت ؛P: قاعدهء تجديد . . . تحديد يافت ؛ با توجه به نسخهءK: تصحيح شد .
( 5 ) . ب - 2 ، ض - 800 ، ع - 70 كه جمع آن مىشود : 872
( 6 ) .F: پى