محيط « 1 » ، غربا را چندان مطلوب نيست ، ولى در اكثر از گرمسيراتش ، صحرا صحرا نرگس و ريحان و هامون هامون جنگل و نيستان از انواع فواكه گرمسيرى و سردسيرى و مركبات و نخيلات چنان مشحون است كه وصف تعداد آن از حوصله انديشه بيرون .
صيد نخجيرش از چرنده و پرنده در هر ولايت بىنهايت است و در برخى از ولاياتش حيوانات درنده موجود و كم آفت . حشرات الارض در بعضى از ولاياتش وفور دارد و ملخ و سن ، كه دو حيوان كوچك پرنده و دشمن محصولات است .
در بعضى از محالات ، كمال ظهور معدن فلزاتش از آهن و مس و سرب در دار المرز مازندران و ديار خمسه و مملكت آذربايجان داير است و معدن جوجرد « 2 » و نفت نيز در پاره [ اى ] از محالات وافر . كان فيروزهاش ، كه در نيشابور خراسان است ، مشهور عالم و اين جوهر نفيس همين مملكت ايران را مسلم است . زعفران خراسان و بندر بادكوبهاش معروف است و در ميان معطرات ، اين جنس مرغوب به مزيت موصوف .
« فادزهر » « 3 » بزى و گاوى كه دافع سميات و در سلك مقويات است ، در مملكت فارس موجود و از استعمالش امراض مهلكه در ابدان مفقود . متاعى كه ازين ملك بيرون مىبرند ، يكى ابريشم است ، كه جميع صنايع ممالك بعيده به سبب اين متاع ، رواج دارد .
ديگر پنبه و رونياس « 4 » و تنباكو و آنغوزه و نفت و زرنيخ و زاج و چوب چپوق شيراز است كه اهل اكثرى از ممالك قريب و بعيد به آنها محتاج . قبل از اينها ، كه اقمشه ساير ممالك چندان قربى نداشت ، اقمشه ابريشمين اين مملكت در ممالك خارجه ترقى داشت .
اكنون مرواريد و سنگ فيروزج و فادزهر بزى و گاوى و قالى هراتى و جوشقانى و فراهانى و شال كرمانى و فرش تفتى و نقش بر روى مقواى خاصه بوتهسازى ، در خارج مرغوب است و مسافرين را ارمغانى مطلوب . در خيل مراكب ، اسب اين مملكت از خراسانى و تركمانى و محال كعب ، از تعريف بىنياز است و دليران ايرانى به سبب حسن اين مركوب از عالمى ممتاز .
اهلش جميعا داخل طبقه اسلام ، مگر ارامنه گرجستان و آذربايجان و قليلى از طوايف مجوس يزد و كرمان . يهود كه از غرباست و دخلى به اهل مملكت ندارد . در
هامش
( 1 ) . اقيانوس ؛ اقيانوس هند
( 2 ) . گوگرد
( 3 ) . پادزهر
( 4 ) . روناس