سترگ كه چون بخت يارى كند به اندك اقبالى از قوه به فعل آيد و بسا مهمّات « 1 » سهل كه چون آن جوهره « 2 » سستى نمايد ، موجب هلاكت نفس . شايد منظور ازين تشبيب ، حكايت نظام جديد است و قرار اين كار سديد .
سلطان سليم خان خداوندگار روم كه مردى دانا و در مهمّات ملكدارى توانا بود ، پس از آنكه بنيان و داد را با دولت روس شكست و با ناپليون پادشاه فرانسه عهد دوستى بست ، روسيه با او به كينهخواهى برخاستند « 3 » و در سرحدّات روم از هر طرف هنگامهها آراستند . سلطان سليم خان به اين خيال افتاد كه در دشمنى با روسيه معارضه به مثل نمايد و به جز اين طريق دانست كه با آن طايفه دشمنى نشايد . به سبب موافقتى كه به جهت جامعهء « 4 » اسلاميه با دولت عليّه ايران داشت ، سليمان آغا « 5 » نامى را در همين سنوات مجادلهء ايرانى و روسى ، به دولت عليّه به سفارت برگماشت و عمده مطلب اين بود كه ، شاهنشاه اسلام پناه نيز همين شيوه را معمول و سپاه ظفر پناه را به مشق نظام مشغول دارند . خود نيز بهقدرى كه توانست در انجام اين نظام جدّوجهد به عمل آورد و بالاخره سودى نكرد .
در اوايل شهر ربيع الثانى سنه يكهزار و دويست و بيست و دو ، اهالى شرع اسلامبول و صاحبان اوجاق ينگچرى بههمين جرم كه شعار كفرهء فجره را پيشه كرده بر او [ 163 ] شوريدند و حضرتش را خلع از سلطنت كرده و گوشه [ اى ] منزوى گردانيدند و سلطان مصطفى ولد ارشد سلطان عبد الحميد خان را كه سالها در زاويه گمنامى مىزيست ، به سلطنت برداشته بر تخت نشانيدند و حاجى ابراهيم نام نظامى [ را ] كه بانى اين مبانى بود ، با جمعى از رجال دولت عثمانى گرفته به قتل رسانيدند .
بالجمله بناى نظام « 6 » جديد موقوف به استعمال توپ و تفنگ است و اين اسلحه از مخترعات قرالات فرنگ ، لهذا مىتوان گفت كه بناى اين نظام هم در ابتدا از ايشان است و ادعايى كه مىنمايند با راستى هم عنان ؛ ولى از قرار نقوشى كه در ازارهء عمارت تخت
هامش
( 1 ) . ملى : « مهات »
( 2 ) . ملى : « جوهر »
( 3 ) . ملى : « كيسه جواهر برخواستند »
( 4 ) . ملى : « جامهء »
( 5 ) . ملى : « آغاز »
( 6 ) . در نسخهء ملى ، عبارت : « نظامى كه بانى اين مبانى بود ، با جمعى از رجال دولت عثمانى گرفته به قتل رسانيدند . بالجمله بناى نظام » نيامده است .